Op 5 november 2022 voerde Extinction Rebellion (XR) actie tegen het Flying Blue-programma van KLM. Vanaf 12:00 uur waren activisten op meerdere locaties op Schiphol aanwezig om te protesteren tegen het spaarprogramma van KLM.
Kritiek op het Flying Blue-programma en KLM
Willem Jebbink, advocaat van XR, uitte kritiek op de vernieuwde gedragsregels voor bezoekers op Schiphol na een verloren rechtszaak. Hij stelt dat het verbod op demonstreren, zelfs op plaatsen waar de burgemeester het voor het zeggen heeft, een schending is van het grondrecht op demonstratie. "Schiphol kan niet zomaar als heer en meester over fundamentele vrijheden van burgers beschikken," aldus Jebbink.
Woordvoerder Simone Wiegman benadrukte de financiële steun die de overheid al decennialang aan KLM verleent, ondanks het "failliete bedrijfsmodel" van de luchtvaartmaatschappij. Ze hekelde het concept van "publiek belang" dat door KLM en minister Heinen wordt aangehaald, terwijl de maatschappij volgens Wiegman "voor de zoveelste keer op een financieel debacle afvliegt". De vraag wordt gesteld waarom de belastingbetaler moet meebetalen aan de reisjes van een "kleine elite".
KLM wordt beschuldigd van het veroorzaken van ernstige overlast voor omwonenden, het schaden van de gezondheid van eigen grondpersoneel en het bijdragen aan klimaatdestructie door haar gigantische CO2-uitstoot. Het bedrijfsmodel van KLM richt zich op een kleine elite, wat blijkt uit het Flying Blue-programma. Om het laagste "elite niveau" te bereiken, dat nog geen toegang geeft tot de lounge, zijn maar liefst 10 retourtjes naar Parijs in één jaar nodig.
KLM geeft 7-8% van alle tickets "gratis" weg op basis van gespaarde punten, wat extreem veel vliegen stimuleert. Een kleine groep, namelijk 1% van de wereldbevolking, is verantwoordelijk voor de helft van de uitstoot van de luchtvaart. Dit beloont, normaliseert en stimuleert onnodig en extreem veelvliegen door middel van gratis vluchten, upgrades en privileges. Ruim een derde van de zakelijke veelvliegers geeft toe dat hun reizen slechts beperkt of niet noodzakelijk zijn.
De directie van Flying Blue richt zich met behulp van "gamification" op het bevorderen van "irrationeel" gedrag. De echte prijs van vliegen wordt volgens XR niet betaald door veelvliegers, maar door de samenleving als geheel.
Kritiek op duurzaamheidsinitiatieven en groei van luchtvaart
KLM's streven naar het vliegen op zogenaamde "Sustainable Aviation Fuels" (SAF) wordt door XR bestempeld als "Fantasy Fuels". Deze brandstoffen zouden niet CO2-neutraal zijn, erg duur en er zou geen adequate infrastructuur zijn voor de productie ervan.
Hoewel vliegtuigen efficiënter zijn geworden, wordt dit voordeel tenietgedaan door de extreme groei van het aantal vluchten. De sector voorspelt voor de komende 20 jaar een verdere verdubbeling van het aantal passagiers.
Actie op Schiphol-Oost: Arrestaties en impact
Op zaterdag 5 november 2022, rond 19:15 uur, meldde de marechaussee dat alle actievoerders van het luchthaventerrein op Schiphol-Oost, waar privéjets opstijgen en landen, waren verwijderd. Meer dan 200 activisten van Greenpeace en Extinction Rebellion werden gearresteerd. Dit aantal arrestaties was, volgens een woordvoerder van de marechaussee, verreweg het hoogste ooit op Schiphol. Honderden marechaussees werden ingezet.
De betogers werden overgebracht naar diverse locaties op en rond de luchthaven voor registratie en identificatie. Niet iedereen had een identiteitsbewijs bij zich, wat door de marechaussee serieus werd genomen. Het Openbaar Ministerie (OM) zou uiteindelijk bepalen wat er met de actievoerders zou gebeuren.
Rond 13:00 uur drongen klimaatactivisten het terrein binnen en namen plaats onder privéjets om te voorkomen dat deze konden opstijgen. Enkele activisten ketenden zich vast aan de toestellen. Activisten van Greenpeace en Extinction Rebellion klommen met ladders over hekken of braken door de omheining. Volgens een woordvoerder van Greenpeace probeerden meer dan 500 actievoerders de privéjets tegen te houden, sommigen fietsten over het terrein.
Nederland: Klimaatactivisten protesteren tegen de uitbreiding van luchthaven Schiphol
Nadat de marechaussee rond 16:00 uur enkele tientallen activisten had gearresteerd, ging ze over tot een hardhandiger aanpak, waarbij demonstranten van hun fietsen werden getrokken. Greenpeace uitte zich "geschrokken" van het "onnodige geweld" en meldde dat één persoon gewond was geraakt aan het hoofd bij een arrestatie.
Burgemeester Marianne Schuurmans van Haarlemmermeer, waaronder Schiphol valt, uitte kritiek op het protest en noemde de actie "verboden, gevaarlijk en strafbaar", en stelde dat het "niets te maken heeft met de demonstratie zoals afgesproken".
Reacties en gevolgen van de actie
De EBAA, de Europese branchevereniging van de zakelijke vluchtsector, uitte haar verontwaardiging. Een woordvoerder benadrukte dat privéjets niet alleen worden gebruikt door "rich and famous", maar ook voor medische vluchten en repatriëringen. De EBAA meldde dat een medische vlucht moest uitwijken vanwege de demonstratie, wat de actie "onacceptabel" maakte.
Extinction Rebellion en Greenpeace Nederland verklaarden echter dat er geen inkomende vluchten waren geblokkeerd en dat de Oostbaan de hele dag bereikbaar was geweest. Ze gaven aan nauw contact te hebben gehad met de autoriteiten om ruimte te maken voor noodzakelijke vluchten en betreurden het dat er mogelijk een vlucht was omgeleid.
Schiphol bevestigde het verhaal van de activisten, maar de woordvoerder van de EBAA gaf aan dat de piloot met een patiënt aan boord uitweek vanwege de vele mensen op het platform, om de veiligheid te garanderen.
Juridische nasleep en OM-beslissing
Op 12 juli 2023 nam de landelijk luchtvaartofficier van justitie een beslissing over de actie van 5 november 2022. Vijf verdachten die zich aan vliegtuigen hadden vastgeketend, moesten zich verantwoorden bij de politierechter voor wederrechtelijk binnendringen van het beveiligd luchtvaartterrein.
De zaak van twee verdachten die hielpen bij het binnendringen werd voorwaardelijk geseponeerd. De overige 176 geïdentificeerde personen ontvingen van het OM een waarschuwingsbrief, waarin werd gemeld dat er ondanks strafbaar gedrag geen strafvervolging zou plaatsvinden. Zij hadden op het terrein gewandeld en gefietst.
De demonstranten hadden de aanwijzingen van de burgemeester genegeerd, wat leidde tot blokkades van elf vliegtuigen, waardoor zeven vluchten niet konden vertrekken en vijf uitweken naar andere luchthavens, waaronder een medische vlucht. Een helikopter van de luchtvaartpolitie moest eveneens uitwijken.
Het OM besloot vijf personen strafrechtelijk te vervolgen voor wederrechtelijk binnendringen, een misdrijf op basis van de Luchtvaartwet. De verdachten hadden zich vastgeketend aan landingsgestellen, wat tot aanzienlijke schade had geleid. Twee personen die vanuit een vrachtauto mededemonstranten hielpen bij het overklimmen van het hekwerk, werden ook geïdentificeerd.
In januari 2024 liet het OM alle aanklachten vallen wegens fouten bij de identificatie van demonstranten door de Koninklijke Marechaussee. Een substantieel deel van het onderzoek naar identificaties bleek niet goed te zijn gegaan of niet meer verifieerbaar te zijn. Hierdoor werden de gegevens van 64 personen van wie de identificatie niet meer vastgesteld kon worden, en 9 personen met onjuiste identificatie, verwijderd uit de systemen. De identificatie van negentig actievoerders werd als correct beschouwd.
De zaak tegen vier verdachten werd geseponeerd vanwege tijdsverloop, beperkte capaciteit bij de rechterlijke macht, de belasting van de strafrechtketen en de gemaakte fouten bij de identificaties. Het OM achtte het desondanks belangrijk te benadrukken dat het betreden van Schiphol grenzen overschreed en de veiligheid in gevaar bracht.