Op 26 oktober 2005 woedde een grote brand in het detentie- en uitzetcentrum voor illegaal in Nederland verblijvende personen, gelegen in Schiphol-Oost. De brand brak uit in de K-vleugel van het Justitieel Complex Schiphol in Oude Meer. Deze vleugel bevatte 24 tweepersoonscellen, waarin in totaal 43 gedetineerden verbleven. Het brandalarm ging om 23.55 uur af in cel 11 van de K-vleugel, waar op dat moment één persoon verbleef. De aanname was dat de brand in deze cel was ontstaan door toedoen van de gedetineerde.
Tijdens de brand waren er minimaal 268 vreemdelingen aanwezig in het complex. De brand eiste het leven van elf gedetineerden en verwondde vijftien anderen, waaronder enkele bewakers. Drie gedetineerden probeerden na de brand te ontsnappen, maar werden snel weer opgepakt, mede dankzij de inzet van helikopters.
Veiligheidsproblemen en Kritiek
Meteen na de brand werd via de media kritiek geuit op de bekende problemen met de veiligheidssituatie in het complex. Regelmatige bezoekers hadden al langer twijfels over de veiligheid. Advocaten en hulpverleningsinstanties maakten zich al langer zorgen over de veiligheid van gedetineerde asielzoekers en illegalen.
Vreemdelingenadvocaat Mr. M. Leijen van de Vereniging Asieladvocaten en -juristen Nederland (VAJN) typeerde het justitiegebouw als "snel uit de grond gestampt". Hij verklaarde dat de cellen niet geschikt waren om mensen lange tijd vast te houden. Daags na de brand bezochten de toenmalige ministers van Justitie, Piet Hein Donner, en Vreemdelingenzaken, Rita Verdonk, het getroffen complex. Zij betoonden zich geschokt en Donner sprak over de paniek die moet zijn uitgebroken.
Onderzoek en Conclusies
De Onderzoeksraad voor Veiligheid, onder leiding van Pieter van Vollenhoven, deed onderzoek naar de brand. De conclusies, gepresenteerd op 21 september 2006, waren vernietigend. De raad stelde dat de brand het gevolg was van het tekortschieten van de drie instanties. Tevens werd vastgesteld dat de bouw van het complex in strijd was met het bouwbesluit, waardoor er geen vergunning voor had mogen worden gegeven.
Een gedetineerde verklaarde tegenover het NOS Journaal dat de bewakers de ernst van de brand niet goed inschatten en hem niet geloofden. Het ministerie van Justitie verklaarde dat de bewakers direct na het brandalarm gingen kijken. Het beveiligingsbedrijf Securicor was namens Justitie verantwoordelijk voor het complex.
Herdenkingen en Gedenken
Op 8 november 2005 werd in een hangar op Schiphol een herdenkingsbijeenkomst georganiseerd, geleid door een pastor en een imam. Ministers Donner en Verdonk waren aanwezig, evenals 80 nabestaanden en vele belangstellenden.
Op 26 oktober 2006, een jaar na de ramp, kwamen de overlevenden naar het cellencomplex om de doden te gedenken. Zij plaatsten elf houten zuilen met de namen van de overledenen bij het hek en spraken de aanwezigen toe vanaf een podium. Een herdenkingsdienst in de Dominicuskerk in Amsterdam werd bijgewoond door 600 mensen.
Eerdere Incidenten en Politieke Verantwoordelijkheid
Het complex was eerder getroffen door incidenten. Op 30 november 2002 was er al een brand toen het gebouw nog niet voltooid was. Op 12 december 2003 stak een Italiaanse gedetineerde de wand van zijn cel aan, wat leidde tot lichte verwondingen.
Naar aanleiding van de fatale brand werd in de Tweede Kamer een spoeddebat aangevraagd. Minister Verdonk stelde dat er "adequaat" was gehandeld, terwijl minister Donner aangaf dat er mogelijk fouten waren gemaakt. De stichting Een Royaal Gebaar achtte de ministers Donner en Verdonk schuldig aan dood door nalatigheid, het toebrengen van ernstig lichamelijk letsel en het onderwerpen van personen aan wrede en onmenselijke behandeling. De stichting verzamelde tienduizenden handtekeningen.
Hoewel de ministers Donner en Dekker niet persoonlijk verantwoordelijk waren, waren zij wel politiek verantwoordelijk voor het falen van de overheidsinstanties. Op 21 september 2006 traden zij af.
Verdachte en Nieuw Onderzoek
Op 7 november 2005 werd de 25-jarige Libiër Ahmed Isa Al-Jabali gearresteerd op verdenking van brandstichting. Hij zou de dag na de brand worden uitgezet. Zijn advocaat stelde dat de brand niet opzettelijk was gesticht. Op 30 oktober 2007 werd op verzoek van de advocaat nieuw onderzoek naar de brand aangekondigd.
In 2008 suggereerde veiligheidsonderzoeker Bas van den Heuvel, op basis van bewerkte camerabeelden, dat de brand mogelijk niet in cel 11 was ontstaan, maar in de schilruimte boven de cellen. Dit zou impliceren dat Al-Jabali mogelijk slachtoffer was en onterecht veroordeeld.
Schadevergoeding en Verblijfsvergunningen
De veertig overlevenden van de brand ontvingen in 2007 elk 1750 euro schadevergoeding. In 2006 kregen een aantal getraumatiseerde overlevenden op humanitaire gronden een verblijfsvergunning.
Nasleep en Verwerking
Drie jaar na de ramp, op 25 oktober 2008, besteedde de krant Trouw uitgebreid aandacht aan de herdenking en de verwerking van de ramp door de overlevenden. Verslaggever Bart Zuidervaart zocht de overlevenden op en peilde hoe het zat met de nazorg.
Het cellencomplex is na de brand buiten gebruik genomen en later gesloopt.
Vergelijkbaar Incident: Brand in Kabelgoot Schiphol
Op maandag 24 juni werd het treinverkeer rond Schiphol Airport urenlang ernstig ontregeld door een brand in een kabelgoot bij een spoorwegovergang tussen Schiphol en Hoofddorp. De oorzaak van deze brand werd onderzocht, waarbij rekening werd gehouden met opzettelijke sabotage. De storing leidde tot aanzienlijke vertragingen en uitval van treinen, met gevolgen voor reizigers in het hele land, inclusief luchtreizigers.
Brandweer Schiphol special: rondleiding én grote oefening👨🚒
Debat in de Tweede Kamer
De brand in het detentiecentrum leidde tot een uitgebreid debat in de Tweede Kamer, waarbij de politieke verantwoordelijkheid voor het falen van de overheidsinstanties centraal stond. Er werden diverse vragen gesteld over de bouwvoorschriften, de rol van verschillende instanties zoals de Arbeidsinspectie en de DJI, en de genomen veiligheidsmaatregelen. De ministers Donner en Dekker traden af als politiek gevolg van de gebeurtenissen.
