De distelvlinder (Vanessa cardui) staat bekend als een indrukwekkende lange-afstandsvlieger. Traditioneel werd aangenomen dat de vlinders die in Europa leven, in de nazomer naar Afrika trekken, zelfs tot voorbij de Sahara. Recent onderzoek onthult echter dat deze migratie soms nog verder reikt: vanuit Afrika kunnen ze de Atlantische Oceaan oversteken en aankomen in Zuid-Amerika. Dit fenomeen, waarbij een insect zulke immense afstanden aflegt, is een van de meest fascinerende voorbeelden van natuurlijke migratie.
Jaarlijkse Variaties in Aantallen
Hoewel er jaarlijks distelvlinders in Nederland en België te zien zijn, variëren de aantallen aanzienlijk. In uitzonderlijke jaren, met name in augustus, kunnen er tienduizenden vlinders worden waargenomen. Deze vlinders verzamelen dan nectar in tuinen ter voorbereiding op hun terugreis. In veel andere jaren blijven de aantallen beperkt tot enkele tientallen of zelfs minder. Dit aantal is direct gerelateerd aan hoeveel vlinders er in het voorjaar, in april en mei, Europa bereiken.
De Reis van Afrika naar Europa
De distelvlinders beginnen hun reis aan het einde van de winter vanuit Afrika, waarbij ze naar het noorden trekken. Een succesvolle voortplanting in Afrika, resulterend in grote aantallen vertrekkende vlinders, is een cruciale factor. Echter, de omstandigheden onderweg spelen een even belangrijke rol. Tegenwind, lagedrukgebieden en hevige regenbuien kunnen de trek bemoeilijken. Bij ongunstige weersomstandigheden bereiken minder vlinders Europa om zich voort te planten, wat resulteert in een lager aantal nakomelingen dat in de nazomer in Europa te zien is en de reis naar het zuiden kan aanvaarden.
Nieuw Onderzoek: De Oversteek van de Atlantische Oceaan
Een internationaal team van onderzoekers heeft in 2019, een zogenaamd 'topjaar', de trek van de distelvlinder geanalyseerd met behulp van diverse methoden. Deze omvatten enquêtes onder burgerwetenschappers, modellering van windtrajecten, genomica, metabarcodering van pollen en ecologische nichemodellering. Door middel van isotopenanalyse werd ook de oorsprong van de vlinders vastgesteld.
De resultaten van dit onderzoek zijn opmerkelijk: distelvlinders blijken in staat te zijn om de Atlantische Oceaan in vijf tot acht dagen over te steken, met bestemming Frans-Guyana in Zuid-Amerika. Deze spectaculaire prestatie is echter afhankelijk van de aanwezigheid van gunstige luchtstromingen. Net als de trek naar Europa, is deze oversteek niet elk jaar succesvol.
Herkomst van de Zuid-Amerikaanse Vlinders
Nog verbazingwekkender was de vaststelling van de oorsprong van de Zuid-Amerikaanse distelvlinders. Het onderzoek suggereert dat deze vlinders afkomstig zijn uit West-Europa. Dit betekent dat een distelvlinder, die in Europa uit de pop komt, naar Afrika vliegt, de Sahara oversteekt en vervolgens afbuigt om zich uiteindelijk in Frans-Guyana voort te planten.
Wetenschappelijke Bewijzen voor de Lange Reis
Entomoloog Gerard Talavera en zijn team deden onderzoek in Frans-Guyana en observeerden daar distelvlinders, wat aanvankelijk als onmogelijk werd beschouwd. In een studie gepubliceerd in 2024 in Nature Communications, analyseerden zij de windpatronen en ontdekten dat de vlinders mogelijk vanuit West-Afrika een lift kregen over de Atlantische Oceaan. Hoewel distelvlinders zonder wind ongeveer 800 kilometer kunnen afleggen, suggereert dit onderzoek dat ze, door gebruik te maken van luchtstromingen, afstanden van bijna 7.000 kilometer kunnen overbruggen.
Om de herkomst te bepalen, vergeleken de onderzoekers het DNA van de in Zuid-Amerika gevonden vlinders met populaties uit Noord-Amerika, Europa en Afrika. De conclusie was dat ze niet tot de Noord-Amerikaanse populatie behoorden. Verder isoleerden ze DNA van pollen op de vleugels van de vlinders. De identificatie van specifieke West-Afrikaanse plantensoorten (Guiera senegalensis en Ziziphus spina-christi) bevestigde de Afrikaanse oorsprong. Analyse van waterstof- en strontiumisotopen in de vleugels leidde tot de modellering van geschikte habitats, waaronder het Verenigd Koninkrijk, Ierland, Frankrijk, Portugal, Mali, Senegal en Guinee-Bissau.
De Distelvlinder als Wereldreiziger
De distelvlinder is niet zomaar een vlinder; het is een wereldreiziger. Gedurende zijn relatief korte levensduur van ongeveer vijf weken, kan hij een afstand van wel 4.000 kilometer afleggen. Jaarlijks reist hij tussen Afrika, het Midden-Oosten en Europa, op zoek naar bloemen. Dit maakt zijn migratie tot de langste in zijn soort.
Documentaire Over Nieuw-Zeeland: Het Vreemdste Land Op De Planeet
Lucas Foglia's 'Constant Bloom'
Fotograaf Lucas Foglia heeft de reis van de distelvlinders gevolgd en hun verhaal verbonden met dat van de mens in zijn fotoserie 'Constant Bloom'. Deze serie, te zien in het Fotomuseum Den Haag, verkent de relatie tussen mens en natuur vanuit het perspectief van de natuur zelf. Foglia's werk benadrukt hoe zowel mens als natuur, ondanks nationale en continentale grenzen, met elkaar verbonden zijn.
Van Achtertuin tot Klimaat
Foglia's project begon met een nieuwsbericht in 2020 over wetenschappers die de langste vlindermigratie ter wereld onderzochten. Hij raakte gefascineerd door de distelvlinder, die jaarlijks een reis van ongeveer 15.000 kilometer aflegt van Kenia tot Noorwegen. Hij wilde laten zien hoe de natuur mensen over grenzen heen verbindt, in een tijd waarin isolatie toeneemt. De tentoonstelling combineert foto's van vlinders, mensen en landschappen, waarbij de route van de vlinder wordt gekoppeld aan menselijke nederzettingen en bewegingen.
Door het veranderende klimaat zijn de migratieroutes van de distelvlinder veranderd, waardoor ze meer afhankelijk zijn van bloemen die door mensen worden gekweekt. Foglia's foto's tonen de contrasten tussen natuur en mens, de kwetsbaarheid en veerkracht van zowel vlinders als mensen, en de impact van klimaatverandering.
Parallellen tussen Menselijke en Vlinderlijke Migratie
Foglia ziet duidelijke parallellen tussen de reis van de vlinder en die van de mens. Net zoals een gevangen vlinder blijft vechten om verder te komen, zo proberen ook mensen hun weg te vinden ondanks obstakels. De serie toont beelden die de connectie tussen migratie van mens en dier benadrukken, zoals beelden van de Middellandse Zee waar zowel vlinders als mensen oversteken.
De tentoonstelling belicht ook de schrijnende verschillen in ontvangst van vluchtelingen en de impact van politieke grenzen. Foglia's werk is persoonlijk; hij noemt de mensen in zijn foto's bij naam en vermijdt anonieme beelden. Hij gebruikt schoonheid als middel om over wereldproblemen te praten, hopend dat de intimiteit van zijn werk bezoekers helpt zich in te leven in grotere thema's.
De Distelvlinder in de Wetenschap en Kunst
De distelvlinder is niet alleen onderwerp van wetenschappelijk onderzoek, maar ook van artistieke interpretatie. Zijn lange migratie, die al miljoenen jaren bestaat, dient als metafoor voor verbondenheid en migratie. De vlinder volgt de seizoenen, legt enorme afstanden af en overleeft diverse klimaten en landschappen. Wetenschappers, zoals lepidopterist Arthur M. Shapiro, benadrukken dat distelvlinders zich niet zomaar laten meevoeren door de wind, maar actief hun route bepalen. Door de ontwikkeling van technieken zoals isotopenanalyse en genomica, wordt steeds meer duidelijk over de ongelooflijke prestaties van deze insecten.
De tentoonstelling 'Constant Bloom' in het Fotomuseum Den Haag, curatielijk samengesteld door Willemijn van der Zwaan, laat zien hoe fotografie kan verleiden tot dieper nadenken. Het benadrukt dat mens en natuur onderdeel zijn van hetzelfde systeem en dat migratie een natuurlijk fenomeen is. Bezoekers worden aangemoedigd te beseffen dat kleine acties, zoals het creëren van natuurvriendelijke tuinen, impact kunnen hebben.
Overige Migrerende Insecten
De distelvlinder is niet het enige insect dat indrukwekkende migraties onderneemt. Andere voorbeelden zijn libellen die de Indische Oceaan oversteken, motten die Australië doorkruisen en plantluizen die door Oost-Azië 'windsurfen'. Deze fenomenen tonen de verbazingwekkende aanpassingsvermogens en reiscapaciteiten van de insectenwereld.
De Reis van de Distelvlinder: Een Samenvatting
De distelvlinder legt, afhankelijk van het individu, tot vierduizend kilometer af, waarbij hij de Middellandse Zee en de Sahara trotseert. Sommige individuen komen zelfs per ongeluk in Zuid-Amerika terecht. In Noord-Amerika migreren ze tussen Mexico en Canada, en in Azië doorkruisen ze de Himalaya. Hun vermogen om waardplanten te vinden, zich op te warmen bij kou en snelheden tot vijftig kilometer per uur te halen, maakt hen perfect aangepast aan verre reizen.
De tentoonstelling 'Vlindervlucht' van Lucas Foglia, te zien tot en met 28 september in het Fotomuseum Den Haag, biedt een diepgaande kijk op de migratie van de distelvlinder en de verbinding met de menselijke ervaring. Het werk is een oproep om verder te kijken dan de eigen generatie en de wereld als één geheel te beschouwen.
tags: #een #vlucht #distelvlinders