Het ministerie van Justitie en Veiligheid (JenV) draagt de verantwoordelijkheid voor het vreemdelingenbeleid van de Nederlandse overheid. Hieronder vallen ook het terugkeerbeleid en de aanpak van illegaal verblijf. De Dienst Terugkeer en Vertrek (DT&V) is de uitvoerende instantie van dit beleid, belast met het organiseren van het daadwerkelijk vertrek van vreemdelingen die geen recht hebben op verblijf in Nederland.
Bij het organiseren van vertrek wordt uitgebreid rekening gehouden met de specifieke omstandigheden van elke individuele vreemdeling met betrekking tot terugkeer. Factoren zoals gezinssamenstelling, land van herkomst en de voorgestelde reisroute worden zorgvuldig geanalyseerd door de regievoerders van DT&V. Elke vreemdeling en elke situatie wordt als uniek beschouwd.
Transparantie en Algoritmen
Als organisatie streeft DT&V naar transparantie over haar werkzaamheden. Een intern onderzoek naar het gebruik van algoritmen leidde aanvankelijk tot de conclusie dat deze niet werden toegepast. Dit beeld is echter bijgesteld: hoewel er geen hoog-risico AI-systemen in gebruik zijn, kunnen bepaalde digitale rekenregels of technische business rules die ter ondersteuning van het vertrekproces worden ingezet, wel degelijk als een algoritme worden beschouwd.
Verantwoordelijkheid en Begeleiding
Vreemdelingen die niet in Nederland mogen blijven, zijn in eerste instantie zelf verantwoordelijk voor hun vertrek. DT&V biedt hierbij begeleiding. Met het oog op een vlotte voorbereiding gaan de regievoerders van DT&V zo vroeg mogelijk met een vreemdeling in gesprek over terugkeer. Dit kan ook plaatsvinden op een moment dat de betrokkene nog niet rechtmatig verwijderbaar is, bijvoorbeeld wanneer er nog een beroepsprocedure loopt waarbij de vreemdeling het beroep in Nederland mag afwachten.
Proces en Werkwijze van DT&V
Het werk van DT&V omvat diverse onderdelen:
- Vertrekplan en toetsingsmomenten
- Procesprotocollen
- Vertrekgesprekken
- Informatiebladen
- Voorlichtingsvideo's voor vreemdelingen
De regievoerder speelt een centrale rol in het vertrekproces. Het doel is een zorgvuldig, waardig en tijdig vertrek te organiseren. De regievoerder fungeert als aanspreekpunt voor de vreemdeling (en/of diens gemachtigde) en voor de diverse ketenpartners waarmee DT&V samenwerkt.
Maatwerk en Humane Benadering
DT&V hanteert een transparante en humane werkwijze, met respect voor de vreemdeling. Tijdens persoonlijke gesprekken worden per vreemdeling de mogelijkheden voor het organiseren van het vertrek onderzocht en hoe DT&V de terugkeer kan ondersteunen. Door persoonlijk contact en overleg met ketenpartners beoordeelt de DT&V-medewerker hoe het vertrek, bij voorkeur zelfstandig, kan worden gerealiseerd. Speciale regievoerders coördineren en begeleiden waar nodig het vertrek van bijzondere categorieën vreemdelingen, zoals alleenstaande minderjarigen of vreemdelingen met medische indicaties.
Hulp bij Zelfstandig Vertrek
De regievoerder zal in gesprekken proberen de vreemdeling te motiveren tot zelfstandige terugkeer, eventueel met ondersteuning. Indien een vreemdeling besluit zelfstandig terug te keren, worden de reiskosten vergoed, met mogelijk aanvullende terugkeerondersteuning. Verschillende terugkeerprojecten bieden financiële hulp of ondersteuning in natura in het land van herkomst, zoals hulp bij het opzetten van een onderneming of scholing. Bij zelfstandig vertrek verloopt de terugreis vergelijkbaar met die van reguliere reizigers, zonder dat de Nederlandse autoriteiten het (herkomst)land van de terugkeer informeren. In uitzonderlijke gevallen, zoals bij alleenstaande minderjarige vreemdelingen of vreemdelingen met een medisch dossier, kan een DT&V-medewerker de vreemdeling begeleiden op de reis.
Bemiddelingsverzoek
Wanneer vreemdelingen er niet in slagen hun vertrek zelf te realiseren, bijvoorbeeld door het ontbreken van reisdocumenten van de ambassade of het consulaat, kan DT&V bemiddelen. Hiervoor kan de vreemdeling een bemiddelingsverzoek indienen.
Gedwongen Vertrek
Gedwongen vertrek komt pas in beeld wanneer de vreemdeling niet zelfstandig vertrekt en geen hulp accepteert van DT&V of andere organisaties. Vreemdelingenbewaring kan hier een onderdeel van zijn. Het casemanagement van DT&V vangt aan op het moment dat de politie, Koninklijke Marechaussee (KMar) of Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) het dossier overdraagt aan het Informatie en Logistiek Centrum (ILC) van DT&V. Het casemanagement eindigt zodra de vreemdeling het land aantoonbaar heeft verlaten of met onbekende bestemming is vertrokken.
Vertrekplan
Elke vreemdeling die onder de verantwoordelijkheid van DT&V valt, krijgt een regievoerder toegewezen. Deze beoordeelt de vertrekmogelijkheden en stelt een vertrekplan op. Hierin wordt de gekozen vertrekstrategie beschreven om de vreemdeling te bewegen Nederland te verlaten, dan wel via het gedwongen traject het land te laten vertrekken. De uitvoering van deze strategie is belegd bij de regievoerder, die opdrachten kan geven voor de aanvraag van een vervangend reisdocument (laissez-passer), voortgangsinformatie aan de rechtbank verstrekt en contacten onderhoudt met (keten)partners.
Toetsingsmomenten
Gedurende het terugkeerproces controleert de regievoerder op verschillende momenten of rekening gehouden moet worden met specifieke omstandigheden. Zo wordt bij de IND getoetst of de vreemdeling nog steeds het land dient te verlaten, aangezien de verblijfstatus tussentijds kan wijzigen. Tijdens gesprekken met de vreemdeling wordt ook aandacht besteed aan eventuele bijzondere omstandigheden waarin deze zich bevindt. Onder bepaalde voorwaarden, bijvoorbeeld op verzoek van de vreemdeling zelf, kan kort voor vertrek een medische check worden uitgevoerd. Ook vinden laatste controles plaats op onder meer de juiste (reis)documenten, bagage, bezittingen en benodigde medicijnen.
Procesprotocollen
Door het hanteren van procesprotocollen streeft DT&V naar een uniforme werkwijze, onafhankelijk van de behandelende medewerker.
Ketenprocesbeschrijving VRIS
VRIS staat voor ‘vreemdeling in de strafrechtketen’. De ketenprocesbeschrijving VRIS bevat de werkafspraken tussen de diverse betrokken ketenpartijen, gericht op de afstemming van werkzaamheden.