De overlast van de nationale luchthaven is momenteel zo groot dat de tijd rijp is voor een drijvend vliegveld in de Noordzee, meent grafisch ontwerper Erik Terlouw. Een dergelijke oplossing zou een hoop problemen kunnen oplossen.
Innovatieve ideeën voor maatschappelijke uitdagingen
In de rubriek Toekomstdenken presenteerde De Ingenieur de afgelopen maanden de innovatieve ideeën van ontwerper Erik Terlouw. In vier artikelen schetste hij mogelijke oplossingen voor grote maatschappelijke uitdagingen op het gebied van vervoer en de bouw, en nodigde lezers en experts uit om mee te denken over de haalbaarheid daarvan. Velen van u hebben hierop gereageerd.
De overlast van Schiphol
Om de paar minuten razen vliegtuigen over huizen en tuinen, terwijl fijnstof uit de vliegtuigmotoren neerdwarrelt op de kozijnen. Volgens nieuwsberichten hoeft de nationale luchthaven Schiphol geen verantwoording af te leggen over de uitgestoten schadelijke stoffen, terwijl andere bedrijven dit wel verplicht zijn. Niet vreemd dus dat het maatschappelijk draagvlak voor de luchthaven tanende is. Hoewel iedereen nog steeds met het vliegtuig reist, krijgen steeds meer mensen oog voor de overlast die de vele vluchten voor omwonenden veroorzaken.
Het concept van een vliegveld in de Noordzee
Op wereldschaal bekeken vliegen er gemiddeld ongeveer achtduizend vliegtuigen tegelijkertijd door de atmosfeer. Dit probleem zou in één klap opgelost kunnen worden met een vliegveld in zee, meent Terlouw. Hij pleit voor het verplaatsen van Schiphol naar de Noordzee, vlak voor de kust bij IJmuiden. Opstijgen en landen zou dan boven zee plaatsvinden, ver verwijderd van bebouwing. Dit zou de overlast verminderen en tevens de kans verkleinen dat een neerstortend vliegtuig op bewoond gebied terechtkomt.
Het drijvende vliegveld van Terlouw is verbonden met het vasteland middels snelle treinverbindingen, zodat reizigers hun reis in Nederland of Europa kunnen vervolgen. Terlouw hoopt dat de vervoersfunctie van het vliegveld gecombineerd kan worden met het opwekken van duurzame energie, door middel van zonnepanelen in de landingsbanen. Hij stelt dat als er in zee een nieuwe, dure structuur wordt aangelegd, deze beter ten volle benut kan worden.
Ervaringen met drijvende luchthavens
Bouwers hebben nog weinig tot geen ervaring met drijvende luchthavens. In Japan is het concept wel in de praktijk onderzocht. In de baai van Tokio werd in 2000 een landingsbaan van een kilometer lang op een drijvende structuur gebouwd en daar zijn daadwerkelijk vliegtuigen op geland, als test. De Amerikaanse stad San Diego, waar het drukke vliegveld met zijn enkele landingsbaan ernstig kampt met ruimtegebrek, onderzocht eveneens jaren terug de mogelijkheid om een of meer landingsbanen in zee te laten drijven.
Locatie en ruimte in de Noordzee
De vraag of er wel plek is in de Noordzee voor een luchthaven, roept discussie op. Vermoedelijk is een luchthaven op zee wel in te passen, maar blijft de vraag of de locatie verstandig is, aldus verschillende lezers. Er vliegen veel meer vogels rond, zeker in de trektijden. Om geluidsoverlast echt te voorkomen, zou het nieuwe vliegveld ver uit de kust moeten liggen. Hoe verder in zee het nieuwe Schiphol komt, hoe groter de uitdaging wordt van het transporteren van de passagiers naar land. De Noordzee is bovendien geen oneindig groot gebied waar alles mogelijk is. De vraag of er plek is in de Noordzee voor een luchthaven is daarom een politieke keuze.
Technische uitdagingen van een drijvende luchthaven
Een vliegveld in zee zou wellicht kunnen, denkt Waals van MARIN, maar dat vraagt zeker ook onderzoek naar hoe dit kan worden ingepast tussen de andere ruimtegebruikers. Het is technisch uitdagend om een drijvende luchthaven te maken, zeker gezien de grote golfbelastingen in een storm op de Noordzee. Er is een afmeersysteem nodig dat tegen zeer grote krachten bestand is, of anders een manier om de golven lokaal te reduceren. MARIN kan onderzoeken wat de krachten op een specifiek ontwerp zijn en op welke manier zeer grote constructies op zee veilig kunnen worden afgemeerd.
Alternatieve bouwmethoden en kosten
Hoewel de aanleg van een drijvende luchthaven voor lezer Huub Lavooij geen probleem lijkt, vraagt hij zich wel af of opspuiten met zand niet eenvoudiger en goedkoper is. Nederland beschikt over bedrijven met wereldwijde expertise in deze bouwmethode. Voordat de eerste vliegtuigen opstijgen en landen, zijn we zo vijftien tot twintig jaar verder, schatten lezers en experts. Dit proces omvat een besluitvormingsproces van enkele jaren, gevolgd door een fase van voorontwerpen en aanbesteding, waarna de eigenlijke bouw zou kunnen beginnen.
Combinatie van functies en duurzame energie
Het interessante aan een drijvende aanpak is dat het vliegveld op verschillende locaties in havens kan worden gebouwd, dichtbij bestaande voorzieningen. Deze combinatie van functies is creatief, maar lijkt weinig praktisch. Een online-lezer wijst op het zonnefietspad in Maartensdijk, dat in 2021 werd aangelegd en tegenslagen kende. De opbrengst viel tegen wegens een ruwe bovenkant, en vrachtverkeer beschadigde de panelen. Bij een landingsbaan is de rembelasting van zware vliegtuigen nog veel hoger. Het zou een grote uitdaging zijn om de landingsbanen met zonnecellen erin sterk genoeg te maken en het oppervlak ruw genoeg.
Voor het opwekken van energie op de drijvende luchthaven liggen andere vormen van energieopwekking voor de hand: gebruikmaken van de golfslag of van de getijden. Algenkweek onder de luchthaven kan echter concurreren met zonnepanelen om zonlicht, tenzij er een afwisselend patroon wordt ingericht. Dit is een grote technische uitdaging.
Operationele en ecologische overwegingen
Om een eiland te laten draaien om een punt, zullen alle afmeerkrachten door dat punt moeten worden heengeleid, wat een hoge belasting op dat punt geeft. Waals waarschuwt dat een landingsbaan niet altijd vanzelf de richting van de wind zal aannemen, omdat de wind vaak schuin richting de kust staat, terwijl de getijdestroom langs de kust loopt. Vanwege de getijden zullen bij een passief systeem de landingsbanen gedurende de dag steeds een andere positie hebben, wat aanpassingen in de luchtverkeersleiding vereist.
Natuur en milieuaspecten
Verschillende lezers reageren sceptisch op het plan voor een luchthaven in de Noordzee. De natuur wordt als relevant aspect gemist. Langs de kust is een grote vogeltrek, en de impact van vliegtuiggeluid op dieren in het water is onduidelijk. De Noordzee als locatie voor een vliegveld kent nadelen zoals oxidatie door zout, slecht weer, algenaangroei, hoge onderhoudskosten, zware stormen en lastige bereikbaarheid. Een locatie dichter bij huis, zoals de Markerwaard, met zoet en ondiep water, zou voordelen kunnen bieden.
Conclusies uit onderzoeken en quickscans
Een vliegveld in zee is technisch haalbaar, maar levert nauwelijks voordelen op die de hoge kosten rechtvaardigen. De nadelen zijn groot voor de veiligheid van de kust, de natuur in de duingebieden en de leefbaarheid van bestaande bewoonde gebieden. Ook zijn er economische bezwaren, zoals verminderde ruimte voor scheepvaart en verhoogde kans op aanvaringen. De visserij gaat achteruit omdat er rond het vliegveldeiland niet gevist mag worden. Toeristen en dagjesmensen ervaren een afnemende waarde van het duingebied door de zichtbaarheid en hoorbaarheid van het vliegveld.
Uit een 'quickscan' die minister Van Nieuwenhuizen op verzoek van de Tweede Kamer liet uitvoeren, blijkt dat de kosten voor de aanleg van het luchthaveneiland en de tunnelverbinding geschat worden op 33 tot 46 miljard euro. Er blijft ook te weinig ruimte over voor windmolenparken, wat het halen van CO2-doelstellingen in gevaar brengt. De bouw zelf veroorzaakt bovendien een grote CO2-uitstoot.
Details van de quickscan
In de studie is uitgegaan van vijf parallelle start- en landingsbanen. Alle vluchten zouden worden verplaatst van Schiphol naar het eiland, terwijl parkeren, bagageafhandeling, security en vrachtafhandeling op Schiphol zouden blijven plaatsvinden. Passagiers zouden aan- en afgevoerd worden via een ondergronds spoorsysteem.
Voordelen van een luchthaven op zee
- Verbetering van de leefomgeving van direct omwonenden van Schiphol.
- Mogelijkheden voor ruimtelijke ontwikkeling op het Schipholterrein.
- Kans op groei van de luchtvaart.
Nadelen van een luchthaven op zee
- Verslechtering van de leefomgeving van mensen in andere gebieden, zoals langs de kust, door verplaatsing van vliegbewegingen.
- De extra ruimte op het Schipholterrein heeft naar verwachting geen nut voor de woningbehoefte in 2050.
- Economische nadelen: afname van ruimte voor scheepvaart en mogelijke toename van aanvaringen.
- Negatief effect op de visstand en achteruitgang van de visserij.
- Afname van de waarde van het duingebied voor toeristen en dagjesmensen.
Historisch perspectief en eerdere onderzoeken
De discussie rondom het verplaatsen van luchthaven Schiphol naar de Noordzee speelt al sinds de jaren '90. Het Centraal Planbureau (CPB) publiceerde destijds een onderzoek naar de optie van een kunstmatig eiland. In 2001 werd het onderzoek Flyland gestart, een grootschalige studie die 50 miljoen gulden zou kosten en vijf jaar moest duren. De conclusie was dat er geen absolute onmogelijkheden waren om een eiland in de Noordzee te realiseren.
Waar twintig jaar geleden de focus lag op de groei van het aantal vluchten, spelen nu geluidshinder en milieuvervuiling een grotere rol. De quickscan uit 2019 bevestigde opnieuw dat er meer nadelen dan voordelen aan het plan zijn, met kosten tussen 33 en 46 miljard euro en een negatieve impact op het landschap.
Technische beperkingen en ruimtelijke ordening
Hoewel in Azië vliegvelden in zee zijn gebouwd, liggen deze vaak dicht bij het vasteland. De bouw van een luchthaven in zee laat weinig ruimte over voor extra windmolenparken. Het huidige windmolenpark Hollandse Kust Zuid grenst aan de beoogde locatie voor de nieuwe luchthaven. Vanwege de hoogtebeperkingen in het kader van de vliegveiligheid kunnen een luchthaven en een windpark echter niet naast elkaar bestaan. Dit onderdeel moet echter nog nader worden uitgewerkt.
Daarnaast hebben windturbines en de turbulentie die deze veroorzaken mogelijk invloed op de windomstandigheden en daarmee op de vliegoperatie. Er zijn moties ingediend voor vervolgonderzoek en het verwijderen van windmolens op de Noordzee, omdat deze de aanvliegroutes van een nieuwe luchthaven zouden kunnen frustreren. De huidige windmolenparken zijn echter geen dealbreaker, omdat ze voor 8 tot 12 miljard euro verplaatst kunnen worden.
Impact op natuur en milieu
Een vliegveldeiland in zee kan een verkleining van het leefgebied betekenen voor zeezoogdieren en vogels. Bruinvissen zouden om het eiland heen moeten zwemmen, wat extra energie kost. Onderwatergeluid zal naar verwachting meevallen, maar geluidshinder boven water kan een probleem vormen voor dieren. De beschikbaarheid van voedsel kan afnemen, wat gevolgen heeft voor soorten hoger in de voedselketen.
Positieve effecten kunnen optreden als rond het eiland dijken van een harde ondergrond worden gebouwd, waarop nieuwe soorten kunnen groeien. Vogels vormen een aparte aandachtspunt: trekvogels kunnen het eiland zien als een rustplaats, maar ook de weg kwijtraken of eindeloos rondjes blijven vliegen, wat veel energie kost. Groene verlichting, zoals gebruikt op vliegvelden, kan een booreiland minder aantrekkelijk maken voor trekvogels.
Economische haalbaarheid en kostenbeheersing
Als de financiële middelen groot genoeg zijn, is het technisch mogelijk om Schiphol in zee te bouwen. Echter, grote infrastructurele projecten hebben de neiging om uit de hand te lopen qua kosten. De kosten van de aanleg van het luchthaveneiland en de tunnelverbinding worden geschat op 33 tot 46 miljard euro. Er is een reële kans op kostenoverschrijdingen, aangezien ongeveer 55% van de grote infrastructurele projecten in Nederland tussen 1980 en 2010 het budget overschreed.
De directe grondopbrengsten van de ontwikkeling van Schiphol Stad worden geschat op 13 tot 17 miljard euro. Indirect kan de nieuwbouw meer opbrengen door waardevermeerdering en verhuur van woningen. Dit zou de aanleg van Schiphol op zee interessant kunnen maken voor pensioenfondsen en betaalbaar voor de staat.
Ontwikkeling van Schiphol Stad
Het plan van KuiperCompagnons stelt dat de locatie van het huidige Schiphol een uitgelezen kans biedt om de unieke ruimtelijke structuur van Amsterdam te verlengen via Schiphol naar Hoofddorp, resulterend in "Schiphol Stad". De infrastructuur van het huidige Schiphol kan een uitstekende basis bieden voor een volwaardige stadsuitbreiding. Dit past binnen de rol van mobiliteit bij verstedelijking en zal de leefkwaliteit in de Randstad enorm doen toenemen.
In combinatie met grootschalige energieprojecten in zee zijn IJmuiden en de zee de aangewezen plek. Het motto is 'denken in samenhang', waarbij bouwen met de natuur, recreatieve ontwikkeling en voldoende oog voor en afstand tot de bestaande kust van belang zijn. De visie 'stedelijke ontwikkeling van Schiphol Stad' omvat wonen, kantoren en voorzieningen.
Vergelijking met bestaande luchthavens op zee
Het is niet de eerste luchthaven in zee die gebouwd zou worden. Luchthavens zoals Kansai (Osaka, Japan), Changi (Singapore) en de Internationale Luchthaven Hongkong liggen op kunstmatig aangelegde eilanden. Op de locatie in de Haarlemmermeerpolder zou de luchthaven maximaal kunnen uitgroeien tot 540.000 à 550.000 luchtbewegingen. Hierdoor zou er minder sprake zijn van overlast onder de aanvliegroutes, die immers bijna allemaal boven zee liggen. Dit zou de leefkwaliteit van 1,5 miljoen mensen verbeteren.
Toekomstperspectief en politieke wil
Het klimaatdebat is urgenter dan ooit, en de groei van de luchtvaart kan botsen met de doelstellingen om CO2-uitstoot te reduceren. De politieke wil om Schiphol te verplaatsen lijkt momenteel onduidelijk, en sommigen beschuldigen de minister van 'vertragingstactieken'. Een uitgebreider onderzoek zou de minister in staat stellen om te besluiten tot meer vervolgonderzoek of om het plan af te wijzen.
De nationale luchthaven is al decennia een hoofdpijndossier met milieuschade, ruimtegebrek, klachten over geluidsoverlast, gezondheidsproblemen en juridische procedures. Verplaatsing van Schiphol wordt gezien als de enige duurzame oplossing voor deze problemen. Het plan om Schiphol naar zee te brengen wordt urgenter door het mislukte overleg over de groei van Schiphol.
tags: #voordelen #luchthaven #op #zee