Bomen spelen een cruciale rol in onze wereld, zowel ecologisch als cultureel. Ze verbinden ons met verhalen uit grote religies, rituelen over de hele wereld en bieden ons letterlijk en figuurlijk een plaats om te schuilen. Elk heeft zijn eigen unieke verhaal en neemt ons mee op reis, over alle continenten en door de eeuwen heen. Dit is de essentie van het boek "Een Reis om de Wereld in 80 Bomen", een werk dat de diepe band tussen mens en boom verkent.
De Symboliek en Kracht van Bomen
De Finnen kozen in 1988 de ruwe berk tot hun nationale boom. Dit was vooral een ‘gevoelskeuze’, gedreven door de sprookjesachtige kracht van berkenbossen in een sneeuwlandschap. Iets van bijgeloof zal ook een rol hebben gespeeld.
Bomen zijn in de grond geworteld, wat hun band met de omgeving sterk maakt. Neem de betelpalm uit India. Het schaafsel van de noten wordt door straatverkopers verkocht aan mensen die een geestelijke oppepper kunnen gebruiken, met als effect ‘matige euforie’.
Wereldwijde Reizen langs Bijzondere Bomen
In "Een Reis om de Wereld in 80 Bomen" maakt auteur Jonathan Drori, die onder meer verbonden was aan het Wereld Natuurfonds en de Woodland Trust, een wereldreis langs bomen. Deze reis levert interessante verhalen op, hoewel de variatie in vertelstijl niet altijd groot is.
Boomexpert Jeroen Heindijk neemt ons mee naar de meest bijzondere bomen van West-Europa die hij op zijn reizen is tegengekomen. Stuk voor stuk bomen met een uniek verhaal. Heindijk, erkend boomexpert, organiseert cursussen en groepsreizen voor bomenliefhebbers en -vakmensen. Hij weet een enorm uiteenlopende groep mensen aan te spreken met zijn passie.
De Verbondenheid tussen Mens en Boom
In zijn boek, een weerslag van dertig jaren ervaring, gaat Jeroen Heindijk in op de verbondenheid tussen mensen en bomen, en vooral het belang van oude bomen. Het boek bevat tussendoor interviews en gesprekken met andere bomenliefhebbers en -deskundigen. "Een Reis om de Wereld in 80 Bomen" gaat over zowel bomen als mensen. De mens is essentieel geweest voor de verspreiding en vooral de vernietiging van heel veel bomen.
Nieuwe Producten en Onbedoelde Gevolgen
Nieuw ontdekte bomen leverden nieuwe producten, medicijnen en voedselbronnen op. De Guttaperchaboom uit Borneo, waarvan het lokale bevolking het melksap gebruikte voor voorwerpen en gereedschappen, werd halverwege de negentiende eeuw door de Engelsen ontdekt voor nieuwe toepassingen. Eerst werden er golfballen van gemaakt, later werd het massaal gebruikt als isolatiemateriaal voor elektriciteitsdraden ten behoeve van het wereldwijde telegraafnetwerk. Dit leidde tot aanzienlijke exploitatie van de bomen op Borneo.
Dit patroon, waarbij een boomsoort eeuwenlang lokaal een belangrijke functie binnen een gemeenschap vervult om vervolgens door Europeanen ontdekt te worden voor de wereldhandel, met destructieve gevolgen voor het milieu, wordt voortdurend teruggelezen in het boek. Dit is kapitalisme in zijn zuiverste vorm.
De Aanpassingsvermogens van Bomen
Bomen zijn door langdurige evolutie op allerlei manieren aangepast aan hun omgeving. De rode mangrove gedijt bijvoorbeeld in zout water en verovert zelfs land op de zee. Omdat bomen niet kunnen lopen, hebben ze zich op andere wijzen verdedigd tegen dieren en andere planten: door zaden te beschermen met harde omhulsels, stekels, gif, enzovoorts. Tegelijkertijd moest de voortplanting georganiseerd worden, wat heeft geleid tot bizarre samenwerkingen met andere organismen.
Symbiose en Bijzondere Relaties
Het boek staat vol met voorbeelden van deze samenwerkingen:
- Elke vijgenbomensoort is een symbiose aangegaan met een bepaalde wespensoort.
- Er zijn bomen die kunnen fluiten.
- Sommige bomen bevatten veel nikkel, waarmee ze zich beschermen tegen indringers. Het sap van de Sève bleue uit Nieuw-Caledonië is inderdaad blauw.
- Er zijn bomen die plaats bieden aan mierenkolonies, die net genoeg van de boom mogen gebruiken, waardoor beide soorten kunnen overleven.
- Er zijn bomen die zaaddozen hebben ontwikkeld die exploderen als de tijd rijp is.
Menselijk Ingrijpen en Genetische Diversiteit
Mensen hebben in de loop der eeuwen bomen onderzocht op bruikbaarheid. We zijn erin geslaagd om stekels te ontwijken, gif te ontlopen of eruit te kweken en rassen te maken die precies voldoen aan onze wensen. Misschien nog meer dan bij dieren hebben we bomen naar onze hand gezet.
Opmerkelijk is dat allerlei veel voorkomende bomen uit onze streken, zoals eiken, beuken en platanen, een enorme diversiteit aan ondersoorten kennen. Deze zijn nauw met elkaar verbonden en kunnen ook in de natuur kruisen. De genenpool is divers, wat de overlevingskansen van de hele soort doet toenemen.
Door kweek, waarbij ondersoorten worden geïsoleerd, worden een aantal gewilde eigenschappen bevorderd. Zo is het gif uit veel boomsoorten gehaald en zijn appels vooral groot en smakelijk. De keerzijde is dat door het ontbreken van verdedigingsmechanismen veel boomsoorten kwetsbaar zijn geworden. De genetische diversiteit van appelbomen is bijvoorbeeld sterk afgenomen, en het terugbrengen hiervan is lastig.
De Wollemia: Een Levend Fossiel
Dit verschijnsel is niet iets wat alleen door de mens wordt veroorzaakt. Van de Wollemia werd gedacht dat hij uitgestorven was en was alleen bekend van fossielen. In Australië werden 25 jaar geleden in een zandstenen kloof een aantal exemplaren gevonden, wat wereldnieuws was. De kleine populatie was echter erg kwetsbaar, omdat het zijn genetische diversiteit was kwijtgeraakt. De plant werd daarom gestekt en verspreid over de wereld. Zelfs in dit afgelegen gebied, dat niet toegankelijk is voor mensen, zijn schimmels terechtgekomen waar de boom zich moeilijk tegen kon verdedigen.
Een Rijk Geïllustreerd Verhaal
Los van deze soms droevige berichten is "Een Reis om de Wereld in 80 Bomen" vooral een prachtig boek met schitterende verhalen over bomen. Het is rijk geïllustreerd met tekeningen van Lucille Clerc. In ieder hoofdstuk staat wel een bijzonder verhaal: over geiten die in arganbomen klimmen, over de Japanse lakboom en zelf-gemummificeerde monniken, over de belangrijke rol van kinine tijdens veroveringsoorlogen in Afrika en Azië, over walnootdoppen die gebruikt werden bij het maken van bommen, over bomen van duizend jaar oud, over stinkende bomen, over de klodderigste bomen, enzovoorts.
Dit boek brengt rust zonder een woord te lezen, met een kinderlijke blik vol verwondering. De natuur en de illustraties zijn prachtig. Het doet denken aan kostbare boeken in oude bibliotheken, die onder glas liggen vanwege hun schoonheid. Gelukkig is dit boek niet hoog geprijsd en toegankelijk voor iedereen. De tekeningen doen misschien denken aan Latijnse benamingen en hard te verteren wetenschap, maar het boek leest vlot en men kan zich na de reis een beetje een boomwetenschapper noemen.
Bomen en Grote Verhalen
Veel voorkomende bomen uit onze streken, zoals eiken, beuken en platanen, kennen een enorme diversiteit aan ondersoorten. Deze zijn nauw met elkaar verbonden en kunnen ook in de natuur kruisen. De genenpool is divers, wat de overlevingskansen van de hele soort doet toenemen. Het is interessant om te zien hoe bomen verband houden met grote verhalen, zoals de bodhiboom uit boeddhistische verhalen, of de olijfboom uit de bijbel. Bomen zijn niet weg te denken uit ons leven, niet enkel omwille van het hout, maar ook vanwege thee en de vele vervlogen rituelen die rond bijzondere bomen gebeurden. Kortom, als je je eenmaal verdiept in het leven en de geschiedenis van bomen, kom je overal terecht.
"Een Reis om de Wereld in 80 Bomen" als Inspiratie en Cadeau
Jonathan Drori's "Een Reis om de Wereld in 80 Bomen", met 240 pagina's, is een uitgave van Luitingh-Sijthoff. Het boek heeft een hard kaft en is onder andere te koop bij Bol.com. Het lijkt een geweldig mooi geschenk, voor jezelf of voor iedereen die van natuur en schoonheid houdt. Ook al is het geen echt kinderboek, tieners met interesse voor de natuur zullen dit waarschijnlijk geweldig vinden.
Online is veel reisinformatie en -inspiratie te vinden, maar soms is het ook prettig om met een boek op schoot weg te dromen over mooie bestemmingen. Van meeslepende reisverhalen tot praktische reisgidsen, en van kunstige fotoboeken tot lijstjes met plekken die je bezocht moet hebben: dit boek biedt een unieke kijk op de wereld door de lens van bomen.
Andere Inspirerende Reisboeken
Naast "Een Reis om de Wereld in 80 Bomen" zijn er nog diverse andere boeken die reizigers kunnen inspireren:
- "Onder de Zelfde Sterren" van Stéphanie Versteeg: een roman over twee zussen die een schokkend familiegeheim proberen te ontrafelen tijdens een reis naar Marokko.
- "Universele Reisgids voor Moeilijke Landen" van Jelle Brandt Corstius: een vermakelijke gids met advies voor reizen in uitdagende bestemmingen zoals India of Rusland.
- "125 Weekends in Europa" van Barbara Ireland: een naslagwerk met ideeën voor weekendtrips in Europa, met een mix van cultuur, historie en culinaire tips.
- "The World" van Lonely Planet: een uitgebreide reisgids met alle landen en hun hoogtepunten, ideaal om reiskriebels op te wekken.
- "Atlas Obscura" van Joshua Foer, Dylan Thuras & Ella Morton: een gids die de lezer meeneemt naar zo'n 700 eigenaardige plekken op aarde.
- "The World’s Best Street Food" van Lonely Planet: een verzameling van het beste street food wereldwijd, inclusief recepten.
- "Before They Pass Away" van Jimmy Nelson: een indrukwekkend fotoboek met portretten van stammen van over de hele wereld, dat de diversiteit van onze planeet prachtig weergeeft.
- "Wild" van Cheryl Strayed: een autobiografisch verslag van een barre tocht over de Pacific Crest Trail, een must-read voor vrouwelijke solo-reizigers.
- "Humans of New York": een naslagwerk vol foto's en anekdotes van New Yorkers, extra leuk voor wie de stad bezocht heeft.
- "Wallpaper City Guide": een city guide voor liefhebbers van kunst, design en moderne architectuur, met tips voor designhotels, restaurants en dagtripjes.
- "Het Bitterzoete Paradijs" van Iris Hannema: een boek over een wereldreis op zoek naar het paradijs, met eerlijke beschrijvingen en sterke reisverhalen.