Het Schengengebied strekt zich uit over bijna het gehele vasteland van Europa en omvat momenteel 29 landen. De Schengenovereenkomst, een historisch verdrag dat de basis legde voor de oprichting van dit gebied, heeft geleid tot de afschaffing van grenscontroles tussen de deelnemende landen. Dit verdrag werd oorspronkelijk op 14 juni 1985 ondertekend door vijf van de toenmalige tien lidstaten van de Europese Economische Gemeenschap. Een decennium later, in werking getreden, sloot een groot aantal Europese landen zich aan, waaronder vrijwel alle lidstaten van de Europese Unie, met uitzondering van het Verenigd Koninkrijk en Ierland.
De landen die deel uitmaken van het Schengenverdrag worden aangeduid als "Schengenlanden" en vormen samen de zogenaamde Schengenzone. Deze zone is een van de meest significante prestaties van de Europese Unie en biedt meer dan 500 miljoen mensen de ongekende vrijheid om te reizen zonder de hindernissen van grenscontroles.
De Werking en Voordelen van de Schengenzone
De kern van de Schengenovereenkomst ligt in de afschaffing van grenscontroles aan de gemeenschappelijke grenzen binnen het gebied. Dit stelt individuen in staat om vrij tussen de lidstaten te reizen. Bewoners van grensgebieden profiteren hiervan door grenzen te kunnen overschrijden buiten de vaste controleposten om. Bovendien heeft het verdrag geleid tot een geharmoniseerd visumbeleid. Dit betekent dat reizigers voor korte verblijven van minder dan 90 dagen binnen een periode van 180 dagen een Schengenvisum kunnen verkrijgen, waarmee ze alle Schengenlanden mogen bezoeken.
Een voorbeeld van deze vrijheid is de mogelijkheid voor burgers uit bijvoorbeeld Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland om zich zonder grensbelemmeringen binnen de gehele Schengenzone te bewegen, of dit nu voor werk, studie of vakantie is. Zelfs niet-EU-burgers met een visum voor één Schengenland, zoals Zwitserland, Oostenrijk of Duitsland, mogen met hetzelfde visum naar alle andere Schengenlanden reizen binnen de toegestane termijn.
De Schengenzone is echter niet identiek aan de Europese Unie. Hoewel de meeste Europese landen deel uitmaken van de Schengenzone, zijn er ook niet-EU-landen die zijn aangesloten, zoals IJsland, Noorwegen, Zwitserland en Liechtenstein. Omgekeerd hebben sommige landen, zoals het Verenigd Koninkrijk en Amerika, wederzijdse visumvrije reisafspraken met de Schengenstaten, maar zijn ze geen lid van de zone zelf.
Zwitserland en het Schengenverdrag
Zwitserland, hoewel geen lid van de Europese Unie, heeft een nauwe band met de EU, mede door bilaterale verdragen die al veel Europese wetgeving hebben geïmplementeerd. De basis voor de relatie werd gelegd met de toetreding tot de EVA in 1960 en een vrijhandelsakkoord in 1972. Zwitserland nam ook deel aan onderhandelingen over toetreding tot de EER, die vrij verkeer van personen, goederen, diensten en kapitaal beoogt. In een referendum in juni 2005 stemde de Zwitserse bevolking echter in met toetreding tot de Schengenzone. Het verdrag trad voor Zwitserland in werking op 15 december 2008, na de noodzakelijke aanpassingen op de luchthavens.
De toetreding van Zwitserland tot de Schengenzone, samen met andere niet-EU-landen zoals IJsland, Noorwegen en Liechtenstein, benadrukt dat de Schengenzone niet uitsluitend is voorbehouden aan EU-lidstaten.
Uitbreiding en Uitdagingen van de Schengenzone
De Schengenzone is door de jaren heen geleidelijk uitgebreid. De oorspronkelijke ondertekening in 1985 door België, Nederland, Luxemburg, Duitsland en Frankrijk in het Luxemburgse dorp Schengen, vormde de start. Sindsdien hebben vele landen zich aangesloten. Recentelijk, op 31 maart 2024, traden Bulgarije en Roemenië toe tot Schengen, zij het initieel met afschaffing van controles aan lucht- en zeegrenzen. Na verdere besluitvorming in december 2024 werden ook de landsgrenzen tussen deze landen en de rest van de Schengenzone geopend.
De uitbreiding van de Schengenzone is echter niet altijd zonder slag of stoot verlopen. In het verleden waren er blokkades voor de toetreding van Bulgarije en Roemenië, onder andere door bezwaren van Nederland en Oostenrijk. Ook Kroatië heeft na goedkeuring uiteindelijk de toetreding gerealiseerd.
De Schengenovereenkomst kent ook mechanismen om tijdelijk grenzen te kunnen controleren in geval van ernstige bedreigingen voor de openbare orde of binnenlandse veiligheid. Dit is bijvoorbeeld gebeurd tijdens grote sportevenementen zoals het WK Voetbal in Duitsland in 2006, of als reactie op grote vluchtelingenstromen, zoals in Frankrijk in 2011 en Duitsland in 2015. Ook de COVID-19 pandemie leidde in 2020 tot tijdelijke grenscontroles in diverse landen. Deze incidentele controles roepen wel de vraag op in hoeverre het principe van het vrije verkeer binnen Schengen nog volledig wordt gehandhaafd.
Het Schengengebied uitgelegd
Economische en Praktische Gevolgen
De economische impact van het Schengenverdrag is aanzienlijk. Studies tonen aan dat de toename van handel tussen landen binnen het Schengengebied aanzienlijk is. De afschaffing van grenscontroles wordt gelijkgesteld aan een verlaging van tarieven en leidt tot kostenbesparingen op handelsroutes. Dagelijks steken miljoenen mensen de binnengrenzen over voor werk, studie of familiebezoek. Dit grensoverschrijdend woon-werkverkeer vormt in sommige regio's een substantieel deel van de beroepsbevolking.
Daarnaast is er een nauwere samenwerking tussen politie-, douane- en grensbewakingsautoriteiten van de lidstaten, wat bijdraagt aan de bestrijding van terrorisme, georganiseerde criminaliteit, mensenhandel en illegale migratie. Het Schengen Informatie Systeem (SIS) is een cruciaal instrument in deze samenwerking, waarin signaleringen van gezochte personen en voorwerpen worden geregistreerd en geraadpleegd.
Voor reizigers die specifieke medicijnen, zoals sterke pijnstillers, willen meenemen, bestaat de mogelijkheid om een Schengenverklaring aan te vragen. Dit formulier toont aan dat de medicatie legaal mag worden meegenomen binnen de zone.
Landen die willen toetreden tot het Schengengebied moeten voldoen aan strikte voorwaarden en het zogenaamde "Schengenacquis", een reeks gemeenschappelijke regels, toepassen. Na succesvolle evaluaties is unanieme instemming van alle overige Schengenlanden, na raadpleging van het Europees Parlement, vereist voor toetreding.
