Tijdens de oorlogsjaren 1939-1945 stortten in Nederland naar schatting 6.000 militaire vliegtuigen neer. Een van deze toestellen was de Lancaster ED603. In tegenstelling tot de strijd op de grond, was het oorlogsgeweld in de lucht constant. Vanuit Engeland voerden de geallieerden aanvallen uit op Duitsland, waarbij ze vaak over Nederlands grondgebied vlogen. Door de effectieve luchtafweer op de Waddeneilanden en de Duitse controle over vliegbasis Leeuwarden kwamen meer dan 650 vliegtuigen met hun bemanning boven Friesland om het leven. De luchtoorlog was ook op de grond merkbaar: Nederland werd meer dan zeshonderd keer vanuit de lucht gebombardeerd, en op meer dan duizend dagen waren er vliegtuigactiviteiten. Veel militairen kwamen hierbij om en werden nooit meer teruggevonden. Toch komen tot op de dag van vandaag wrakken, resten van vliegtuigen en hun uitrusting aan het licht.
De Stichting Missing Airmen Memorial Foundation (SMAMF)
Wanneer dergelijke vondsten plaatsvinden, zoekt de Stichting Missing Airmen Memorial Foundation (SMAMF) contact met de families van de vliegeniers en zorgt de stichting voor een passend gedenkteken. Alexander Tuinhout, secretaris van SMAMF, beschrijft het werk als "monnikenwerk". Hij legt uit dat de oorlogsgeneratie bijna is uitgestorven, waardoor de stichting vaak te maken krijgt met neven en nichten van de omgekomen militairen. De stichting heeft nabestaanden gevonden van vliegeniers uit landen als Engeland, Canada, India en Sri Lanka. SMAMF zet zich in om de verhalen van de luchtoorlog in Friesland levend te houden. Tuinhout benadrukt het belang hiervan: "Mensen waren dag en nacht angstig door de luchtoorlog, maar na de bevrijding werd dat aspect van de oorlog anders bekeken, waardoor het soms onderbelicht lijkt."
Een Oorlogsmisdaad Vandaag de Dag
"Wat destijds gebeurde, zou vandaag de dag worden aangemerkt als een oorlogsmisdaad", stelt Alexander Tuinhout. Na het bombardement op Dresden, waarbij een groot deel van de stad verwoest werd en duizenden burgers omkwamen, werd de luchtoorlog als schandalig beschouwd. De Engelse vliegeniers die de oorlog overleefden, ontvingen pas lang na de capitulatie van de nazi's eer en onderscheidingen. In het Fries Museum is de tentoonstelling Impact te zien, waaraan SMAMF heeft meegewerkt. Voorwerpen uit de Lancaster ED603 zijn ook deel van deze tentoonstelling.
De Lancaster ED603 en de Herdenking op 4 Mei
Het vliegtuig, de Lancaster ED603, uit de FryslânDOK 'Pathfinder Lost' is onlosmakelijk verbonden met de herdenking op 4 mei in Stavoren. Dit toestel behoorde tot de Pathfinder Force, een elite-eenheid van de Britse Royal Air Force die met grote precisie doelen markeerde voor bombardementen. Ook voor de bemanning van de Lancaster ED603 eindigde de vlucht in een tragedie: het toestel werd geraakt door Duitse luchtafweer en stortte neer bij Stavoren. Enkele weken na de crash in 1943 spoelden vier van de zeven bemanningsleden aan op de Friese kust. Zij werden begraven in Stavoren, Hindeloopen en Workum. De drie overige bemanningsleden bleven vermist, totdat in 2023 stoffelijke overschotten werden aangetroffen in het wrak op de bodem van het IJsselmeer.
Jaarlijkse Herdenking en FryslânDOK
Elk jaar wordt stilgestaan bij de gevallen vliegeniers en het vermiste bemanningslid van de Lancaster ED603. De FryslânDOK 'Pathfinder Lost', die op 4 mei in Stavoren wordt vertoond, brengt hun verhaal opnieuw onder de aandacht. In samenwerking met het lokale muziekkorps en de basisschool staat de hele dag in het teken van herdenking. Hannah Hornstra van Stavers Belang beschrijft de dag: "In de loop van de ochtend bouwen we op richting een 'proost' op de vrijheid en blikken we vooruit, maar zeker niet zonder alle slachtoffers te benoemen aan wie wij onze vrijheid te danken hebben!" De FryslânDOK 'Pathfinder Lost' is te zien op zaterdag om 15.30 uur op NPO 2 en op zondag vanaf 17.00 uur elk uur op Omrop Fryslân. Daarnaast wordt de film ook vertoond tijdens de 5 mei-viering in Stavoren, die om 10.00 uur plaatsvindt in MFC De Kaap. Voor kaartjes en meer informatie kan contact worden opgenomen met Stavers Belang.
De Eerste Vlucht van de Lancaster ED603
In de late lenteavond van 12 juni 1943 zetten 503 bommenwerpers vanuit Engeland koers naar Bochum in Duitsland. Twaalf Lancasters van No. 83 Squadron, die deel uitmaakten van de voorhoede van de luchtvloot, werden ingezet als Pathfinders voor de doelmarkering. Zij vormden een belangrijke eenheid binnen Bomber Command. Samen met een groep Mosquito jachtbommenwerpers wierpen zij de eerste lichtfakkels en bommen af. Een van deze Lancasters was de Lancaster ED603. Dit toestel was net bij het squadron afgeleverd en begon aan zijn ‘maiden flight’ - de eerste vlucht - toen het om 23.01 uur over de startbaan van Wyton rolde. Met lichte bewolking zette de ervaren piloot Eric Tilbury met de ED603 koers naar Texel vanaf de Engelse kust. Navigator Harold Howsam leidde het vliegtuig verder naar het Duitse Ruhrgebied. Boven Bochum werden de bommen afgeworpen, met een enorme impact: veel mensen kwamen om en meer dan 1.000 gebouwen gingen in vlammen op. Na het bombardement vloog de ED603 volgens het vluchtplan via Coesfeld, Enschede, Nijverdal en Zwolle terug in de richting van Texel om opnieuw de oversteek over de Noordzee te maken.
PATHFINDERS; Britse tv-dramaserie over de Tweede Wereldoorlog, afleveringen 1-4. Kijk ze allemaal achter elkaar!
Een Ervaren Bemanning en Onvermijdelijk Noodlot
Op het vliegveld van de Royal Air Force in Wyton was het een constante wisseling van bemanningsleden. Gesneuvelde, gewonde en vermiste vliegeniers werden voortdurend vervangen door nieuw personeel. Sommigen verlieten het squadron na het volbrengen van hun ‘tour of operations’. Onder de nieuwe aanwas van No. 83 Squadron bevond zich in april 1943 de ervaren piloot Eric Arthur Tilbury, die al tientallen operaties bij andere squadrons had voltooid. Naast ervaring was ook geluk essentieel om een operatie te overleven. De vlucht van de ED603 over Nederland bleef niet onopgemerkt. In Nederland waren diverse radarinstallaties operationeel waarmee de geallieerde bommenwerpers werden gevolgd. Toen Eric Tilbury boven het noordelijke deel van het IJsselmeer vloog, werd zijn Lancaster waargenomen door de radarstations ‘Eisbär’ bij Sondel en ‘Hering’ bij Medemblik. Deze radargegevens stelden de Duitse piloot Rudolf Sigmund in staat de ED603 te onderscheppen. Net na twee uur 's nachts wist hij met het boordgeschut van zijn Messerschmitt Bf-110 de Lancaster op ongeveer 5.800 meter hoogte neer te schieten. De melding luidde: "02,11 Uhr Abschuss 1 Lancaster 15 km nordostw." De volgende dag keerde de ED603 niet terug op Wyton. Wing Commander Searby, commandant van No. 83 Squadron, realiseerde zich dat hij een van zijn beste bemanningen had verloren.
Vondsten en Identificatie van de Bemanning
Op zondagmiddag 13 juni 1943 ging de reddingsboot "C.A. den Tex" vanuit Hindeloopen het IJsselmeer op. Zij vonden slechts een lege reddingsboot, enkele vliegeniershandschoenen en wat drijfhout. Tilbury en zijn bemanning waren niet de enigen die hun thuisbasis niet meer bereikten; zij behoorden tot de ongeveer 220 vermiste bemanningsleden van geallieerde vliegtuigen die in het IJsselmeer waren neergestort. Lange tijd leek het erop dat hun lot nooit volledig opgehelderd zou kunnen worden. Een week na de crash werden de gevolgen van de gewelddadige nacht zichtbaar. Op 20 juni 1943 spoelde het eerste lichaam aan, op tweehonderd meter afstand van de Duitse observatiepost bij Workum. Uit zijn kleding bleek dat het om een Canadese Flight-Sergeant en bommenrichter ging, maar de Duitsers konden zijn naam niet achterhalen. De dag na de vondst werd hij naamloos begraven op de algemene begraafplaats van Workum. Gordon Fletcher was niet het enige bemanningslid dat werd teruggevonden. Op 22 juni 1943 spoelden op één dag nog drie lichamen aan op de Friese kust, sommigen met hun ongeopende parachute nog om. Hun namen werden aan de hand van identiteitsplaatjes gemakkelijk vastgesteld. Piloot Eric Tilbury en navigator Harold Howsam kregen op 23 juni hun laatste rustplaats op de begraafplaatsen van Stavoren en Workum. Staartschutter Gordon Sugar ligt op het kerkhof van de Sint Gertrudiskerk in Hindeloopen. Voor de nabestaanden begon in juni 1943 een lange periode van onzekerheid. De vliegeniers werden door de RAF aanvankelijk als ‘missing in action’ beschouwd. Pas eind september 1946 werd na onderzoek van de graven definitief bevestigd waar zij waren begraven en vervloog iedere hoop op terugkeer.
Herdenkingsvluchten en Betekenis
Het is een mooie traditie dat op 4 mei de Lancaster bommenwerper van de Battle of Britain Memorial Flight een fly-by maakt over diverse locaties in België en Nederland. Dit jaar was er enige onzekerheid over de deelname vanwege technische problemen met het oude toestel en de voorbereidingen voor de kroning van Prince Charles. Uiteindelijk werden de problemen verholpen en kon de vlucht, met een uur vertraging, doorgaan. De BBMF Lancaster is het enige vliegwaardige toestel van dit type in Europa en neemt regelmatig deel aan herdenkingen en vliegshows. Voor veel mensen zou het ontbreken van de Lancaster een gemis zijn, aangezien de overvlucht sterke emoties oproept en een hoorbaar eerbetoon vormt aan de bemanningen die tijdens de oorlog het hoogste offer brachten.
In Hank/Werkendam is de Nationale Dodenherdenking op 4 mei eveneens een bijzonder moment. Op initiatief van Bas Coolen, die betrokken was bij bergingen van de Halifax in Hank en de Lancaster in Werkendam, werd een aanvraag voor een flypast ingediend. De Lancaster stortte neer op 22 juni 1944 en werd geborgen in 2014. Na de begrafenis van staartschutter Keogh op 30 juni 2016 werd ook het Lancaster Monument aan de Grote Waardweg onthuld. De Stichting Halifax in Hank was nauw betrokken bij de berging van de Brits-Canadese bommenwerper Halifax, die op 25 mei 1944 neerstortte in de Oranjepolder nabij Hank. Op 4 mei brengt de Lancaster een eervolle groet aan het Halifax Monument in Hank, het Lancaster Monument in Werkendam en vliegt het toestel ook over de begraafplaats aan ’t Laantje in Werkendam, waar 24 geallieerde soldaten begraven liggen. De Stichting Halifax en het 4 mei comité Werkendam nodigen inwoners uit om tijdens de flypast op een van de drie locaties aanwezig te zijn. De planning was dat de Lancaster om 16.00 uur over het Halifax Monument zou vliegen en kort daarna over de andere twee locaties.