De definitie van een vliegveld met verharde startbanen omvat die met beton of asfaltoppervlakken, gecategoriseerd op lengte. Voor luchthavens met meerdere startbanen wordt enkel de langste baan meegenomen in de volgende vijf groepen: (1) langer dan 3.047 meter (meer dan 10.000 voet), (2) tussen 2.438 en 3.047 meter (8.000 tot 10.000 voet), (3) tussen 1.524 en 2.437 meter (5.000 tot 8.000 voet), (4) tussen 914 en 1.523 meter (3.000 tot 5.000 voet) en (5) korter dan 914 meter (minder dan 3.000 voet). Enkel luchthavens met bruikbare banen worden in deze beschrijving opgenomen. Het is belangrijk op te merken dat niet alle luchthavens faciliteiten bieden voor tanken, onderhoud of luchtverkeersleiding. Het type vliegtuig dat vanaf een baan van een bepaalde lengte kan opereren, is afhankelijk van diverse factoren zoals de hoogte, helling, gemiddelde maximale dagelijkse temperatuur, motortype, flapinstellingen en het opstijggewicht.
De kaart die hier wordt weergegeven, illustreert de variatie in luchthavens met verharde start- en landingsbanen per land. De kleurtint van een land correspondeert met de grootte van de indicator. Start- en landingsbanen kunnen vervaardigd zijn uit verschillende materialen, waaronder asfalt, beton, bitumen, grind, gras of zand, en variëren in afmetingen. De meeste vliegvelden in Europa beschikken over startbanen van asfalt of beton, met een gemiddelde lengte van 2.500 meter. Een lange en brede landingsbaan biedt het voordeel dat grotere vliegtuigen er veilig op kunnen landen. Het grootste passagiersvliegtuig ter wereld, de Airbus A380, vereist een landingsbaan van minimaal 3.000 meter.
Bijzondere Luchthavens en Hun Startbanen
Niet enkel het materiaal en de lengte maken een startbaan bijzonder, maar ook de locatie. Barra Airport, gelegen op het Schotse eiland Barra, beschikt over drie landingsbanen die zich allemaal op het strand bevinden. Dit betekent dat er enkel bij laag water geland kan worden; bij vloed is het voor vliegtuigen onmogelijk om te landen of op te stijgen.
Corfu Airport, een kleine luchthaven op het Griekse eiland Corfu, heeft een enige start- en landingsbaan die grotendeels in zee ligt. Een dam aan het zuidelijke uiteinde van de landingsbaan vereist dat piloten laag overvliegen. De startbaan van Corfu Airport is gemaakt van asfalt en heeft een lengte van 2.373 meter.
In de Franse Alpen bevindt zich Courchevel Airport, een vliegveld met slechts één start- en landingsbaan. Deze baan is een van de kortste ter wereld met een lengte van slechts 525 meter. Door een heuvel heeft de landingsbaan halverwege een helling van 18,5%, wat betekent dat er enkel van de ene kant kan worden opgestegen en van de andere kant geland. Een doorstart maken behoort niet tot de mogelijkheden, en enkel speciaal getrainde piloten mogen op deze bestemming vliegen.
In de haven van de Italiaanse stad Genua ligt Genua Airport, voluit Genua Cristoforo Colombo Airport genaamd. De luchthaven heeft een start- en landingsbaan op een kunstmatig aangelegd schiereiland. Het materiaal van de baan is bitumen en de lengte van de startbaan bedraagt 2.916 meter.
Gibraltar Airport, de luchthaven van het Brits overzees gebied Gibraltar, heeft een start- en landingsbaan die langs de grens met Spanje loopt. De lengte van de start- en landingsbaan is 1.800 meter, ondanks dat de startbaan een stuk over het water is verlengd. De Winston Churchill Avenue, de drukste hoofdweg van Gibraltar en tevens de verbindingsweg tussen Gibraltar en Spanje, kruist de start- en landingsbaan.
Londen City Airport, geopend in 1987, is tegenwoordig een basis voor British Airways. Deze luchthaven ligt het meest centraal in Londen en is qua omvang de kleinste van de zes Londense vliegvelden. Londen Southend Airport is de kleinste qua passagiersaantallen.
De start- en landingsbaan van Madeira Airport, op het Portugese eiland Madeira, staat bekend als fascinerend en gevaarlijk. De startbaan ligt ingeklemd tussen de Atlantische Oceaan en een berg, waardoor enkel speciaal getrainde piloten op Madeira mogen landen.
Aan de Côte d’Azur, in het zuidwesten van de Franse stad Nice, ligt Nice Airport. Het is de derde luchthaven van Frankrijk op basis van het aantal passagiers en vluchten en beschikt over twee start- en landingsbanen op een kunstmatig aangelegd schiereiland.
In het westen van Duitsland, nabij de Franse grens, ligt Saarbrücken Airport. Deze in 1964 opgerichte luchthaven heeft een start- en landingsbaan van asfalt, gelegen op een plateau. Naast deze verharde baan ligt een verkorte grasbaan waar vliegtuigen kunnen landen en opstijgen. De lengte van de verharde landingsbaan is 2.000 meter en die van de grasbaan 545 meter.
Technische Aspecten van Startbanen
Een startbaan is in principe hetzelfde als een landingsbaan. In veel talen, zoals het Engelse 'runway', is er geen onderscheid. De lengte van de startbaan moet voldoende zijn om een volgeladen vliegtuig vanaf stilstand genoeg snelheid te kunnen laten maken om op te stijgen, en bij het landen voldoende remweg te bieden.
De kleinste vliegvelden bestaan uit niet meer dan één, vaak onverharde, startbaan. Zo'n vliegveldje wordt ook wel een landingsstrook of 'vliegstrip' genoemd. Zijn vliegvelden iets groter, dan wordt de startbaan bereikt via het platform en een of meerdere taxibanen. Op vliegvelden met meer dan één baan wordt gebruikgemaakt van de active runway, de baan die op dat moment daadwerkelijk in gebruik is voor starts en landingen. Men start en landt bij voorkeur met tegenwind, dus de keuze van de actieve baan hangt af van de windrichting. Een gesloten baan kan eventueel geopend worden als een piloot met technische problemen de voorkeur geeft aan een andere baan, of als die baan beter geschikt is voor een noodlanding.
Voor de kleinere moderne verkeersvliegtuigen is een baan van 6000 voet (1829 meter) doorgaans lang genoeg voor start of landing. De runway strip is het opgeschoonde grasgebied rondom de verharde baan, vrijgehouden van obstakels of begroeiing die invloed zouden kunnen hebben op het vliegtuig. Blast pads, ook bekend als overrun areas of stopways, worden meestal aangelegd direct voor het begin van de startbaan om te voorkomen dat de straalmotoren van grote verkeersvliegtuigen schade aanrichten aan de baan zelf.
Visual Runways of Zichtbanen voor kleine vliegvelden bestaan meestal uit een strook gras, grind, beton of asfalt, zonder markeringen. Deze banen kunnen enkel bij goed zicht gebruikt worden. Non-precision instrument runways, gebruikt bij kleine tot middelgrote vliegvelden, zijn meestal wel voorzien van markeringen zoals eindeaanduiding, middenstreep en soms een 1000 voet richtpunt. Precisie-instrumentbanen, gebruikt voor middelgrote en grote vliegvelden, hebben optioneel een blast pad, begrenzingaanduiding, middenaanduiding, richtpunten en diverse andere hulpmiddelen.
Verlichting en Markeringen op Startbanen
Baanverlichting is essentieel om landingen tijdens de avond en nacht mogelijk te maken. De lampen geven de contouren van de baan aan.
- Runway end lights: een combinatie van vier lampen aan elke kant van de startbaan. Bij een precision-instrumentbaan bevinden deze lampen zich langs de gehele lengte van de baan.
- Runway Edge Lights: witte verhoogde lampen langs de gehele lengte van de baan. Bij een precisie-instrumentbaan veranderen deze lampen van kleur naar geel bij de laatste 2000 voet van de baan.
- Runway Centerline Lighting System (RCLS): verlichting verzonken in de baan met een onderlinge afstand van 50 voet (16 meter).
- Touchdown Zone Lights (TDZL): een rij witte stroken licht aan beide kanten van de middenaanduiding.
- Approach lighting system (ALS): een systeem van lampen aangelegd op de aanvliegroutes van het vliegveld, bestaande uit lichtbalken, stroboscooplampen of een combinatie hiervan.
De correcte werking van de verlichting en de aansturing van de diverse richtingaangevende verlichting vallen onder de verantwoordelijkheid van de verkeerstoren. Naast de genoemde verlichting beschikken vliegvelden vaak ook over verkeerslichten voor auto's en andere voertuigen die op het vliegveld rijden.
Nummering en Aanduidingen van Startbanen
Om communicatiefouten tussen piloten en luchtverkeersleiding te voorkomen, heeft elke startbaan twee aanduidingen: één voor elke richting waarin de baan gebruikt kan worden. Op het begin van de startbaan staat groot de aanduiding voor die richting. Een aanduiding bestaat uit twee cijfers die de honderdtallen en tientallen van de koers weergeven, eventueel aangevuld met een letter. Een startbaan die van oost naar west loopt, zal bij aanvliegen op koers 270° vanuit het oosten de aanduiding 27 hebben en vanuit het westen (aanvliegend op koers 090°) de aanduiding 09.
Bij grotere vliegvelden liggen vaak twee of meer parallelle banen. De linkerbaan krijgt het achtervoegsel L ('left'), de rechter het achtervoegsel R ('right'), gezien in de vliegrichting. Een eventuele derde baan krijgt het achtervoegsel C ('center'). Het magnetische noorden verplaatst zich langzaam, wat kan leiden tot aanpassing van de nummering van een baan na verloop van tijd.
Lengteaanduidingen: Diverse markeringen en aanduidingen zijn in gebruik op een startbaan. Langere banen hebben een aanduiding voor de nog beschikbare lengte, weergegeven als een zwart vierkant met een wit cijfer. In Australië worden precisielandingsbanen enkel voorzien van een enkel-streeps touchdown zone en richtpunt. Vliegvelden kunnen aan elk einde van de baan verschillende markeringen en apparatuur installeren.
Unieke en Extreme Landingsbanen
Sommige landingsbanen vereisen bijzondere vaardigheden en bieden spectaculaire omstandigheden:
- Juancho E. Yrausquin Airport op Saba: Bekend als de kortste commerciële landingsbaan ter wereld, slechts 400 meter lang en gelegen tussen zee en kliffen. Enkel ervaren piloten met speciale toestemming mogen hier landen. Grote commerciële jets mogen hier niet landen; enkel propellorvliegtuigjes kunnen gebruik maken van de landingsbaan. Winair is de enige luchtvaartmaatschappij die op Juancho E. Yrausquin vliegt.
- Lukla Airport (Tenzing-Hillary Airport) in Nepal: Gelegen in het Nepalese Himalayagebergte op 2.859 meter hoogte, wordt deze baan beschouwd als een van de gevaarlijkste ter wereld. De landingsbaan is relatief kort (530 meter) en omgeven door steile afgronden en rotspartijen. Extreme weersomstandigheden leiden vaak tot last-minute annuleringen. Piloten moeten uitgebreide training en ervaring hebben om hier te mogen vliegen.
- Courchevel Airport in de Franse Alpen: Midden in een skigebied gelegen, combineert dit vliegveld skiën en vliegen. De baan heeft een helling van 18,5% halverwege.
- Barra Airport op het Schotse eiland Barra: Vliegtuigen landen hier letterlijk op het strand, met de getijden die het vluchtschema bepalen.
- Madeira Airport op het Portugese eiland Madeira: De startbaan ligt tussen de Atlantische Oceaan en een berg, wat de landing uitdagend maakt.
- Princess Juliana International Airport op Sint Maarten: Aankomende vliegtuigen scheren vlak over Maho Beach, wat voor spectaculaire beelden zorgt, maar ook risico's met zich meebrengt voor toeschouwers en piloten. De baan is met 2300 meter relatief kort. De krachtige jet blasts van de vliegtuigen hebben in het verleden geleid tot verwondingen bij toeristen.
Records en Bijzonderheden
- Langste commerciële landingsbaan: Chamdo Bangda, in het Tibetaanse hooggebergte, beschikt over de langste landingsbaan voor commerciële vliegtuigen.
- Hoogst gelegen vliegveld: Tibet beschikt met Daocheng Yading Airport, op 4.411 meter, over het hoogst gelegen vliegveld ter wereld.
- Laagst gelegen luchthaven: In Israël moeten vliegtuigen tot ver onder de zeespiegel dalen om te kunnen landen.
- Grootste vliegveld qua oppervlakte: King Fahd International Airport in Dammam, Saoedi-Arabië, beslaat 776 vierkante kilometer.
- Drukste luchthaven: Atlanta Hartsfield-Jackson International Airport voert de ranglijst aan van drukste vliegveld ter wereld.
- Rustigste vliegveld: Funafuti International Airport op Tuvalu, met slechts vier vluchten per week, is een van de rustigste ter wereld.
- Langste vlucht zonder tussenstop: Singapore Airlines biedt de langste vlucht ter wereld aan van New York (JFK) naar Singapore Changi (SIN), een afstand van 15.332 kilometer.
- Grootste vliegtuigmodel: De Airbus A380 is het grootste commerciële vliegtuig, met een capaciteit tot 853 passagiers, hoewel de verkoop sinds 2021 is stopgezet vanwege hoge operationele kosten en beperkte flexibiliteit.
- Oudste luchtvaartmaatschappij: KLM, opgericht op 7 oktober 1919, is de oudste luchtvaartmaatschappij ter wereld die nog onder haar oorspronkelijke naam opereert.
- Meest afgelegen vliegveld: Mataveri International Airport op Paaseiland is het meest afgelegen vliegveld ter wereld.
- Noordelijkst gelegen vliegveld: Svalbard Longyear Airport op het Noorse eiland Spitsbergen ontvangt commerciële lijnvluchten.
- Stadsvliegveld: Gibraltar Airport is met een afstand van slechts 500 meter tot het centrum het ultieme stadsvliegveld.
- Kortste commerciële vliegtuigroute: Een vlucht tussen de Schotse eilanden Westray en Papa Westray duurt minder dan twee minuten.
Schiphol Airport: Een Gedetailleerd Overzicht
Schiphol Airport, de grootste Nederlandse luchthaven en een van de belangrijkste in Europa, is de thuishaven van diverse Nederlandse luchtvaartmaatschappijen, waaronder KLM. Het fungeert tevens als Europese hub voor Delta Air Lines en als derde hub voor prijsvechter Vueling. Easyjet gebruikt de luchthaven eveneens als hub.
De luchthaven ligt enkele meters onder zeeniveau en beschikt over zes start- en landingsbanen. Op de huidige locatie van Schiphol lag vroeger een dorp genaamd Rijk. De luchthaven is eigendom van de Schiphol Group.
Start- en Landingsbanen van Schiphol
- Buitenveldertbaan (09 - 27): Aangelegd eind jaren '60, is dit een secundaire baan ten oosten van de Zwanenburgbaan. Met een lengte van 3450 meter en een breedte van 44 meter, kruist deze baan de A4 (waarvoor de Schipholtunnel werd gebouwd) en de Aalsmeerbaan. In de volksmond staat deze baan bekend als de "Bulderbaan".
- Kaagbaan (06 - 24): Gelegen ten zuiden van de Zwanenburgbaan en Buitenveldertbaan, en ten westen van de Aalsmeerbaan, loopt deze baan van zuidwest naar noordoost. Met een lengte van 3490 meter en een breedte van 45 meter, is dit, op de Polderbaan na, de langste baan van Schiphol. De baan is genoemd naar de Kagerplassen en het dorp De Kaag.
- Oostbaan (04 - 22) / Fokkerbaan: Deze baan ligt ten oosten van de Aalsmeerbaan en ten zuidoosten van de Buitenveldertbaan. Met een lengte van 2014 meter en een breedte van 45 meter, is dit de kortste baan van Schiphol. De Oostbaan, gelegen op de locatie van het oude Schiphol (nu Schiphol-Oost), wordt voornamelijk gebruikt voor kleine vliegtuigen, zoals de Boeing 737. In uitzonderlijke gevallen, zoals bij zware zuidwesterstorm, kunnen grotere types, zoals de Boeing 767, van deze baan gebruikmaken vanwege de lagere grondsnelheid bij landen door sterke tegenwind.
- Aalsmeerbaan (18L - 36R): Deze secundaire baan ligt ten oosten van de Kaagbaan en ten zuiden van de Buitenveldertbaan, parallel aan de Zwanenburgbaan. Met een lengte van 3400 meter en een breedte van 45 meter, is deze baan vernoemd naar Aalsmeer, omdat de aanvlieg- en vertrekroutes over deze plaats voeren. De baan kan enkel in zuidelijke richting gebruikt worden: landend vanuit en startend over Aalsmeer.
- Zwanenburgbaan (18C - 36C) / Vierde baan: Deze baan, vernoemd naar het dorp Zwanenburg, ligt ten oosten van de Polderbaan, parallel aan de Rijksweg A5. Met een lengte van 3300 meter is dit, op de Oostbaan na, de kortste baan van Schiphol. De Schipholspoortunnel ligt net ten zuiden van deze baan. De baan wordt voornamelijk van en naar het noorden gebruikt en is sinds 20 februari 2003 tussen 23:00 en 06:00 uur geen primaire baan meer.
- Polderbaan (18R - 36L) / Vijfde baan: Geopend in 2003, is dit met 3800 meter lengte en 60 meter breedte de langste en breedste startbaan van Schiphol. De baan ligt ten westen van de Zwanenburgbaan, parallel hieraan. Bij oplevering bleek de baan te ver van de centrale verkeerstoren te liggen, wat de bouw van een tweede verkeerstoren noodzakelijk maakte. Taxiën vanaf de terminal naar deze baan kan tussen de tien en twintig minuten duren.
Schiphol Plaza is het landzijdige winkelcentrum van de luchthaven, met een breed scala aan winkels en eetgelegenheden. Reizigers met een instapkaart kunnen belastingvrij winkelen bij de winkels van See Buy Fly. De horeca op Schiphol World Avenue is op een aantal plaatsen 24 uur per dag geopend.
Het Rijksmuseum Schiphol, een dependance van het Rijksmuseum Amsterdam, bevindt zich op de Holland Boulevard en biedt gratis toegang tot een vaste collectie en wisselende tentoonstellingen. Ook de Airport Library, geopend begin 2010, is uniek en biedt gratis boeken en iPads aan passagiers. Schiphol is tevens een van de weinige luchthavens ter wereld met een eigen mortuarium.