Aan de Kerkstraat 51 in Bolsward bevindt zich het voormalige weeshuis, een gebouw met een rijke geschiedenis die teruggaat tot 1553. De stichting van dit weeshuis, oorspronkelijk genaamd Hid Herohof, was te danken aan de weduwe Hid Hero. Op de gevelsteen uit 1562 is een opmerkelijke afbeelding te zien: een vrouw die vroom het vuur van zonden blust. Het omliggende poortje dateert uit 1660.
Het oorspronkelijke hoofdgebouw van het weeshuis werd in 1865 vervangen door een nieuw ontwerp, vervaardigd door L. Levoir. Latere verbouwingen vonden plaats in 1951 en 1978, wat de continue aanpassing van het gebouw aan de veranderende tijden weerspiegelt.
De Oprichting en Missie van Hid Hero
Voorafgaand aan 1553 verliep de zorg voor weesjongeren via het Armhuis. In dat jaar nam Hid Hero het initiatief om een speciaal opvanghuis voor wezen op te richten. Haar visie omvatte het voorzien in opleiding, voeding en onderdak voor deze kinderen. In haar testament legde ze haar vermogen vast ter financiering van deze belangrijke maatschappelijke taak. De volledige naam van deze weldoenster was Hid Hero Jelbethdr.
In de tijd dat Hid Hero het weeshuis stichtte, was de situatie voor weeskinderen vaak zwaar. Het weeskind-zijn was vaak een onverwacht lot dat een diepgaande stempel drukte op het verdere leven. In een stad als Bolsward beseften welgestelde burgers al snel dat er voor deze kwetsbare kinderen gezorgd moest worden, en dat ze niet aan hun lot overgelaten mochten worden.
Vanaf 1522 was de zorg voor wezen reeds een taak van de voogden van het Armhuis van Hendrick Nannes en Catrijn Epes. Echter, de opvang van deze kinderen te midden van voornamelijk bejaarde armen was verre van ideaal. Dit was de directe aanleiding voor de weduwe van Nanne Reins, Hid Hero, om in 1553 het initiatief te nemen tot de stichting van een weeshuis. Dit nieuwe tehuis bood jongens en meisjes een dak boven hun hoofd, voedsel, kleding, opvoeding en begeleiding naar werkervaring.
Een aanzienlijk deel van haar vermogen werd besteed aan de stichtingskosten van het Weeshuis, terwijl zij daarnaast middelen beschikbaar stelde voor het levensonderhoud van de wezen. In 1561, anticiperend op haar naderende einde, liet Hid Hero haar testament opmaken. Met uitzondering van enkele legaten voor vrienden, verwanten, de kerk en de armen, vermaakte zij haar gehele vermogen aan de weeskinderen van Bolsward.
Bestuur en Exploitatie van het Weeshuis
Voor de dagelijkse leiding en exploitatie van het Weeshuis werd een bestuur ingesteld. Dit bestuur bestond uit ‘twee guede, olde bequame personen als een man ende wyff die mitten weesmeysters opsicht zullen hebben opten weeskynden voersz. dat zy ter eeren Godis opwassen moghen.’ De twee weesmeesters werden aangewezen door de twee pastoors van de Martinikerk en door de magistraat (burgemeester) van Bolsward.
Het Weeshuis heeft tot 1954 dienst gedaan als opvangtehuis voor weeskinderen. Vanaf dat jaar tot 1990 fungeerde het als Kindertehuis voor de opvang van voogdijkinderen. De naam van dit tehuis, Hid Hero Hiem, bleef daarbij onlosmakelijk verbonden met de naam van de stichteres van het oorspronkelijke Weeshuis.
Ter gelegenheid van het 400- en 450-jarig bestaan van de stichting werden twee gedenkboeken uitgegeven: "Vier eeuwen Weeshuisgeschiedenis Bolsward" door A. Hallema en "Weeskind tegen wil en dank" door G. Bron.
Evolutie van Functies en Bestuur
Het monumentale pand van het Weeshuis prijkt nog steeds aan de Kerkstraat 51. Aan de straatzijde bevinden zich de voogden- en voogdessenkamer, een spreekkamer en een stijlvolle vestibule. Opvallend zijn de twee trapopgangen aan weerszijden van de deur, die toegang geven tot respectievelijk de voogdessenkamer (links) en de voogdenkamer (rechts).
De Stichting kent een bestuur dat oorspronkelijk uit vijf personen bestond, benoemd door de gemeenteraad. Vanaf 2015 benoemt het bestuur zelf nieuwe bestuursleden. Gemiddeld eens per maand komt het bestuur bijeen voor vergaderingen.
Na 1954, het jaar waarin het Weeshuis zijn oorspronkelijke functie als opvangtehuis voor wezen verloor, verschoof de focus van de bestuursactiviteiten meer naar vermogensbeheer en het verlenen van subsidies ten behoeve van de gemeenschap van Bolsward. Diverse verenigingen, stichtingen en andere maatschappelijke instellingen uit Bolsward doen in dit kader regelmatig een beroep op de middelen van het Weeshuis. Een belangrijke taak van het bestuur is het maandelijks verlenen van bijdragen aan kinderen uit minder draagkrachtige eenoudergezinnen in Bolsward.
Traditiegetrouw legt het bestuur jaarlijks verantwoording af aan de burgerlijke- en kerkelijke overheid.
Historische Bestuursfuncties en Namen
De titulatuur voor de financiële beheerder van het weeshuis heeft door de eeuwen heen diverse gedaantes gekend. Aanvankelijk werd gesproken van "Ontfanger vant Wees-huys", later gevolgd door "boeckholder", "administrator" en "administrateur", met als huidige benaming penningmeester.
De archieven vermelden de volgende namen en periodes van rentmeesters of boekhouders:
- Bernardus Romkezn. Peter Abbezn. (1587)
- Johannes Harmenzn. (R.) (1588/89)
- Jarich Herezn. (1589/98)
- Rombart Thomaszn. (1593/98)
- Fonger Meynertszn. (1625/30)
- Evert Jacobszn. (1660)
- A. Sjouke Egberts
- Haije Auckes (mr. 1702)
- H. (1767)
- Jan F. (1772/73)
- Jan F. (1778/79)
- H. (1780/83)
- Cornelis Heineman
- D. (1784/85)
- D. (1786/87)
- I. (1788/89)
- P. (1790/91)
- C. (1792/95)
- D. (1796/97)
- J. (1798/99)
- D. (1800/1801)
- Joh. v. d. (1802/1803)
- T. (1804/1805)
- J. Cremer Pzn. (1806/1807)
- D. v. Geelkerken/Joh. v. d. Velde (R.) (1808/1809)
- T. (1810/11)
- J. Cremer Pzn. (1814/15)
- Johannes v. d. (1816/17)
- T. (1818/19)
- J. Cremer Pz. (1820/21)
- G. (1822/23)
- Johannes v. d. (1826/27)
- J. Cremer Pz. (1828/29)
- G. (1830/31)
- C. (1836/37)
- J. Cremer Pz. (R. 1838/39)
- G. (1840/41)
- Hector Jacob van Lycklama a Nijeholt, Med. Docts. (1844/45)
- T. (1846/49)
- D. (1850/51)
- Dr. H. J. (1854/55)
- D. H. J. E. T. H. v. d. P. (1856/57)
- H. J. (1858/59)
- Hendrik H. (1860/61)
- P. (1862/64)
- Dr. H. J. Lycklama a Nijeholt (R.) (1865)
- P. (1866)
- S. (1867)
- S. Westerbaan Fennema (tijdelijk rentmeester)
Pas in 1867 werd de titel 'boekhouder' officieel vervangen door die van 'rentmeester'.
- J. E. (nieuw benoemd in 1867)
- H. van der Werf (R.) (1868/69)
- T. v. d. (1868)
- J. E. (1870)
- T. v. d. Weij (R.) (1871/73)
- Y. L. (1873)
- P. Peereboom (R.) (1874/75)
- D. J. (1874)
- D. J. Brouwer (R. 1876/77)
- J. M. (1876)
- Y. L. (1878/79)
- J. M. (1880)
- W. A. (1883)
- H. C. (1886)
- P. (1894)
- U. (1895)
- J. R. A. (1896)
- R. J. (1897)
- C. W. (1899)
- G. (1910)
- G. H. (1911)
- M. (1915)
- H. J. (1916)
- D. B. (1917)
- J. (1919)
- S. J. (1919)
- A. F. (1919)
- S. J. T. (1920)
- S. E. (1931)
- H. (1934)
- A. J. (1935)
- F. J. (1936)
- A. F. (1946)
- J. R. v .d. (1946)
- E. (1946)
Tijdens de jaarlijkse rekening en verantwoording van de weeshuis financiën waren, naast de beide predikanten, ook de volgende gecommitteerden uit het magistraat aanwezig: I. de president Burenstins, II. de burgemeester Sadelaar, III. de raadsman "Poelgeest". Daarnaast waren er drie "reeckenmeesteren" uit het vroedschap, namelijk: I. Dr. Gaylis van Boelens, II. De oude burgemeester Cornelis Braack, en III. [Naam ontbreekt in de bron].