De Boeing 747, bijgenaamd de 'Jumbo Jet', heeft een rijke geschiedenis bij de Nederlandse luchtvaartmaatschappijen KLM en Martinair. Gedurende bijna vijftig jaar maakte dit iconische vliegtuig deel uit van de KLM-vloot, waarin het verschillende varianten vertegenwoordigde. Martinair Cargo, een dochteronderneming van de KLM-groep, zet vandaag de dag nog steeds de laatste vier 747's in die Schiphol als thuisbasis hebben.
De Aankomst van de Jumbo Jet bij KLM
Op 27 juni 1967 tekende KLM een koopcontract met Boeing voor de levering van drie Boeing 747-vliegtuigen, inclusief reserveonderdelen, voor een bedrag van ongeveer 300 miljoen gulden. KLM nam tevens opties op nog eens drie toestellen. De introductie van de Jumbo Jet vereiste aanzienlijke aanpassingen op Schiphol, waaronder de bouw van een nieuwe hangar (hangar 11) en de verlenging van de C-pier.
De eerste Jumbo Jet, de PH-BUA met de naam 'Mississippi', werd op 31 januari 1971 verwelkomd door KLM. Op 15 februari van datzelfde jaar vertrok dit toestel voor de allereerste lijnvlucht ter wereld met dit vliegtuigtype, met New York als bestemming. Een opmerkelijke gebeurtenis in de geschiedenis van de luchtvaart was de kaping van deze specifieke 747 op 25 november 1973 door drie gewapende Palestijnen.
Verschillende Varianten en Registraties
Gedurende haar operationele periode vloog KLM met diverse varianten van de 747, waaronder de -200 en -300-series, die bekend stonden als de Boeing 747 Classic en ook wel werden aangeduid als "The Grand Lady". De registraties van KLM-vliegtuigen zijn vaak gerelateerd aan het merk, waarbij de lettercombinatie voor Boeings steevast begon met een 'B'. Registraties als PH-BUJ en PH-BFJ werden nooit uitgegeven, aangezien de letter 'J' bij KLM uitsluitend gereserveerd was voor schaalmodellen.
De "All Pax" (alleen passagiers) configuraties van de 747-200 en -300-series werden vernoemd naar rivieren, terwijl de "Combi's" (combinatie van passagiers en vracht) de namen van luchtvaartpioniers droegen. Zo werd de PH-BUK, vernoemd naar Louis Blériot, in 2003 naar het Aviodrome in Lelystad getransporteerd en daar tentoongesteld voor een symbolisch bedrag van één euro.
De PH-BUP ('Ganges') was de eerste 747-200M die terugkeerde naar de Boeing-fabriek voor een ombouw tot SUD (Stretched Upper Deck), vergelijkbaar met de 747-300 en 747-400. Na haar uitfasering door KLM keerde de PH-BUW ('Leonard da Vinci') op 29 april 2003 terug in het luchtruim onder de registratie PZ-TCM voor de Surinaamse Luchtvaart Maatschappij (SLM).
Het Einde van een Tijdperk: Uitfasering en Nieuwe Bestemmingen
Met de uitbraak van de coronapandemie versnelde KLM, net als vele andere luchtvaartmaatschappijen, het afscheid van haar laatste 747's voor passagiersvervoer. In maart 2020 werden de laatste zeven toestellen buiten dienst gesteld. Drie van deze toestellen, de "Combi's" PH-BFT ('Tokyo'), PH-BFV ('Vancouver') en PH-BFW ('Shanghai'), werden echter nog zeven maanden uitsluitend ingezet voor vrachtvervoer.
Vele andere 747's vonden hun eindbestemming op verschillende luchthavens wereldwijd:
- Teruel Airport, Spanje: De toestellen met registraties PH-BFM ('Mexico'), PH-BFO ('Orlando'), PH-BFP ('Paramaribo'), PH-BFA ('Atlanta'), PH-BFC ('Calgary'), PH-BFU ('Beijing'), PH-BFI ('Jakarta') en PH-BFH ('Hong Kong') werden uitgefaseerd en overgevlogen naar Teruel. De laatste landing op Teruel was voor de BFM in 2015, gevolgd door de BFO, BFP en BFA in 2016, de BFC in 2018, de BFU en BFI in 2019, en de BFH in 2020.
- Mojave Air and Space Port, VS: De PH-BFK ('Karachi'), PH-BFD ('Dubai'), PH-BFS ('Seoul'), PH-BFY ('Johannesburg'), PH-BFN ('Nairobi') en PH-BFL ('Lima') werden alle zes naar Mojave overgevlogen, verspreid over de periode van 2016 tot 2020.
- Melbourne, VS: De PH-BFE ('Melbourne') werd in 2017 naar een ontmantelingsbedrijf in Melbourne gestuurd.
De PH-BFB werd verkocht aan Corendon en na een overspuitbeurt in Rome, werd het vliegtuig in februari 2019 als pronkstuk geplaatst bij het Corendon Village Hotel in Badhoevedorp. De PH-BFT, PH-BFV en PH-BFW werden verkocht aan Longtail. In 2020 werd de PH-BFT overgevlogen naar Kansas City, de PH-BFW ging in 2021 naar Tel Aviv, en de PH-BFV maakte op 15 maart 2021 haar allerlaatste vlucht voor KLM naar Teruel, Spanje.
Korte tijd dienden de PH-BFV en PH-BFW als respectievelijk VQ-BWM en VQ-BWL bij JetOneX. De PH-CKD werd op 17 februari 2015 actief in de vloot van AirBridgeCargo als VQ-BWW, maar staat sinds maart 2022, als gevolg van sancties, op non-actief.
Martinair en de Boeing 747
Martinair maakt nog steeds gebruik van de Boeing 747. De maatschappij least drie 747-400ERF's van KLM: de PH-CKA ('Eendracht'), de PH-CKB ('Leeuwin') en de PH-CKC ('Oranje'). Daarnaast opereert Martinair Cargo met één eigen 747-400BCF, de PH-MPS.
Van de drie 747-400BCF's die eerder tot de vloot behoorden, vliegt de PH-MPR sinds 2018 bij Kalitta Air na eerder als TF-AMF voor Air Atlanta Icelandic te hebben gevlogen. De twee andere 747-400BCF's, de PH-MPP en PH-MPQ, werden na een periode bij het failliete Air Cargo Germany langdurig geparkeerd op Teruel. De PH-MPP wachtte daar op de slopershamer, terwijl de PH-MPQ werd omgebouwd tot EW-511TQ voor Rubystar, en later vloog voor Longtail Aviation (VQ-BWT) en Air Atlanta Icelandic (TF-AMJ).
De Boeing 747: Een Revolutie in de Luchtvaart
De Boeing 747, oorspronkelijk bedoeld als tussenoplossing, zorgde voor een ware revolutie in de luchtvaart. De introductie van dit wide-body vliegtuig markeerde een complete omslag. Vanaf 1971, toen KLM haar eerste Boeing 747-200 in gebruik nam, zou het toestel een halve eeuw lang de KLM-kleuren sieren. De komst van de Jumbo Jet stond aan de basis van het massatoerisme, mede doordat het toestel twee keer zo groot was als de destijds gangbare Boeing 707 en DC-8.
De ontwikkeling van de 747 begon met de behoefte van de Amerikaanse luchtmacht aan een groot transportvliegtuig. Het ontwerp van het CX-HLS-project, met een cockpit bovenop de romp vanwege de grote neusdeur, vormde de basis voor de latere 747. Juan Trippe van Pan Am vroeg Boeing om een vliegtuig dat twee keer zo groot was als de Boeing 707, om de toenemende vertragingen op vliegvelden te verminderen.
Hoewel Juan Trippe en Bill Allen van Boeing het nieuwe toestel, de Boeing 747, aanvankelijk slechts als een tussenoplossing zagen, met de ontwikkeling van supersonische vliegtuigen in het vooruitzicht, bleek de 747 een enorm succes. De introductie van de wide-body cabine met twee gangpaden maakte de 747 het eerste wide-body vliegtuig en een succesvol concept dat door andere fabrikanten werd overgenomen.
Ondanks de initiële twijfels en de enorme investering voor Boeing, waaronder de bouw van een compleet nieuwe fabriek, werd de 747 een commercieel succes. De economische recessie in de VS en de hoge prijs van 24 miljoen dollar per stuk bemoeilijkten de start, maar klanten uit het buitenland, zoals twee Japanse luchtvaartmaatschappijen die een 747 met een grotere passagierscapaciteit voor binnenlandse vluchten wensten, hielpen Boeing de moeilijke beginjaren door te komen.
Het mislukken van het 2702-project, een supersonisch toestel dat te veel brandstof verbruikte en zorgen over geluidsoverlast met zich meebracht, maakte de Boeing 747 met zijn kruissnelheid van 900 kilometer per uur tot het meest aantrekkelijke alternatief. Dit leidde tot een stijging van de verkoopcijfers.
De Boeing 747 groeide uit tot een statussymbool. Luchtvaartmaatschappijen kochten het toestel om een vlaggenschip te hebben, zelfs als de noodzaak er niet direct was. De mogelijkheid om afstanden tot 10.000 kilometer te overbruggen, opende nieuwe, financieel interessante routes, mits er voldoende passagiers waren. De 747 zorgde voor een economische aardverschuiving in de burgerluchtvaart: door het grote passagiersvervoer en het lagere brandstofverbruik per stoelkilometer daalden de kosten met 30 procent, waardoor vliegen betaalbaarder werd voor een breder publiek.
De Evolutie van de 747: Van Classic naar -400
De 747-400, die in 1988 zijn eerste vlucht maakte, betekende een aanzienlijke verbetering. Deze variant introduceerde een 'glazen cockpit' met beeldschermen in plaats van analoge instrumenten, en winglets aan de vleugels voor een betere aerodynamica.
Echter, in de jaren negentig kwamen zuinigere en goedkopere tweemotorige vliegtuigen zoals de Airbus A330 en Boeing 777 op, die ook de oceanen mochten oversteken. Dit leidde ertoe dat veel luchtvaartmaatschappijen met pijn in het hart afscheid namen van de Boeing 747. Desondanks behield de 747 als vrachtvliegtuig, zoals oorspronkelijk ook voorzien, een belangrijke rol. In 2018 bestelde UPS veertien nieuwe 747-8F's om de groeiende Aziatische markt te bedienen.
Afzwaaien en Erfenis
Op 30 september 1968 vond de presentatie van de Boeing 747 plaats. De reusachtige fabriek die Boeing speciaal moest bouwen, onderstreepte de schaal van dit project. Uiteindelijk rolde eind 2022 het allerlaatste toestel uit de fabriek, mede doordat belangrijke toeleveranciers hun activiteiten staakten.
De laatste lijnvlucht van een Boeing 747-400 van El Al vond plaats op 30 september 1968, een reis van Rome naar Tel Aviv die 95 minuten langer duurde dan normaal. Deze vlucht schreef geschiedenis, met een demonstratie van de manoeuvreerbaarheid van het toestel boven de Middellandse Zee.
De Boeing 747, geliefd als 'Queen of the Skies', 'The Grand Lady' en 'De Bult', heeft de luchtvaartwereld blijvend veranderd. KLM's keuze voor dit iconische toestel, dat het eerste wide-body vliegtuig was, markeerde een nieuw tijdperk. De aanpassingen op luchthavens, de benodigde infrastructuur en de logistiek moesten allemaal opgeschaald worden om de Jumbo Jet te kunnen accommoderen.
KLM vloog met diverse types, waaronder de 747-200, -300 en -400, in zowel passagiers-, combi- als vrachtconfiguraties. Veel van haar 747-200's werden omgebouwd tot SUD, waardoor ze qua uiterlijk en vliegeigenschappen sterk leken op de 747-300.
De uitfasering van de 747 bij KLM begon in oktober 2015. Hoewel de laatste passagiersvluchten oorspronkelijk voor 2021 gepland waren, om samen te vallen met het 50-jarig jubileum van de 747 bij KLM, zorgde de coronapandemie voor een vervroegd afscheid. De laatste zeven passagierstoestellen werden in maart 2020 buiten dienst gesteld.
Ter ere van dit legendarische vliegtuig is er een speciale boekenreeks uitgebracht, waarin de belangrijke rol van de Boeing 747 in de KLM-historie wordt belicht. Deze reeks, een initiatief van de stichting Farewell MD-11, biedt een waardige ode aan dit luchtvaarticoon, net als eerdere publicaties over de MD-11 en Fokker 70.
TERUG IN DE TIJD: 40 jaar na ramp Tenerife (1977)
Hoewel de Boeing 747 voor passagiersvervoer grotendeels is uitgefaseerd, blijft de impact ervan op de luchtvaart onmiskenbaar. Het toestel dat ooit als tussenoplossing begon, transformeerde de manier waarop mensen reizen en de wereld verkennen.