In de wet- en regelgeving worden criteria vastgelegd die bepalen hoe medisch geassisteerde behandelingen aangeboden kunnen worden. Wetten gaan vaak over volgende aspecten: Staan we zowel spermadonatie, eiceldonatie als embryodonatie toe? Wie heeft toegang tot deze behandelingen? Hoe worden deze donaties geregeld?
In Nederland zijn behandelingen met gedoneerd sperma, eicellen en embryo’s toegestaan. Heteroseksuele paren, lesbische paren en alleenstaanden hebben toegang tot deze behandelingen.
Regulering van Donaties en Aantallen
Tot voor kort hanteerden klinieken een maximum van 25 verwekte kinderen per donor. Het aantal van maximaal 25 donorkinderen is gebaseerd op de CBO-richtlijn uit 1992. Na verdere discussies, de aanbevelingen uit het Landelijk standpunt spermadonatie en de recente wetsevaluatie (2019) werd besloten om het maximum aantal verwekkingen per donor anders te registreren. Een donor mag nu aan maximaal 12 behandelde vrouwen doneren.
Wet Donorgegevens Kunstmatige Bevruchting
Op 1 juni 2004 is in Nederland de Wet donorgegevens kunstmatige bevruchting in werking getreden. In deze wet zijn afspraken vastgelegd rond het registreren, beheren en verstrekken van donorgegevens bij kunstmatige bevruchting. De wet maakt het voor personen die verwekt zijn middels kunstmatige donorbevruchting in een Nederlandse kliniek na 1 juni 2004, mogelijk om kennis te nemen van hun afstammingsgegevens.
Medische gegevens die van belang kunnen zijn voor de gezonde ontwikkeling van het kind (bv. Sociale gegevens (burgerlijke staat, gezinssamenstelling, aantal kinderen, opleiding, beroep) en karakterkenmerken (zoals verlegen, creatief, ernstig, sociaal etc.)) worden opgeslagen op het moment van donatie en worden niet geactualiseerd.
Toegang tot Donorgegevens voor Donorkinderen
Vanaf 12 jaar kan het donorkind beschrijvende persoonsgegevens opvragen (kleur ogen, haarkleur, etc.) bij de Stichting Donorgegevens Kunstmatige Bevruchting (SDKB).
Vanaf 16 jaar kan het donorkind identificerende informatie over de donor opvragen bij de SDKB. Dit betreft zijn naam, zijn geboortedatum en zijn woonplaats. De aanvraag van identificerende persoonsgegevens kan enkel door het donorkind zelf gedaan worden.
Sinds de invoering van de wet worden de gegevens van sperma-, eicel-, en embryodonatie landelijk geregistreerd. De Stichting Donorgegevens Kunstmatige Bevruchting (SDKB) beheert de gegevens en verstrekt deze op verzoek van het donorkind, de ouders of de huisarts.
Evaluaties en Verbeteringen van de Wet
De Wet donorgegevens kunstmatige bevruchting werd een eerste keer geëvalueerd in 2012, en een tweede maal in 2019. De tweede evaluatie van deze wet wees op de volgende verbeterpunten:
- Verbeteringen in de manier van registreren.
- De procedures rond het verstrekken van gegevens.
- De werkwijze van de SDKB die de gegevens beheert.
- Centrale monitoring van het maximumaantal verwekkingen per donor.
Het voorstel voor wijziging van de Wet donorgegevens kunstmatige bevruchting (Wdkb) is op 23 juni 2021 ingediend bij de Tweede Kamer. In de procedurevergadering van 8 september 2021 is besloten om het wetsvoorstel nog niet te agenderen in de Tweede Kamer.
Donorkinderen Verwekt Tussen 1990 en 2004
Donorkinderen verwekt tussen 1990 en 2004 kunnen ook gegevens van de donor opvragen bij de Stichting Donorgegevens Kunstmatige Bevruchting (SDKB). Vaak zijn de administratieve gegevens van deze periode echter incompleet of onjuist. Zoeken via DNA is dan de enige mogelijkheid om meer te weten te komen over de donor.
Als je in een Nederlandse kliniek verwekt bent, kun je je gratis inschrijven in de Fiom KID-DNA Databank.
Opties voor Vrouwen met een Kinderwens
Als een vrouw een kinderwens heeft, maar alleenstaand is of geen heteroseksuele relatie heeft, zijn er een aantal opties om deze kinderwens te vervullen. Eén daarvan is via een zaaddonor.
Anonieme Donatie en de WDKB
Tot 2004 bestond in Nederland voor zogenaamde ‘A-donoren’ de mogelijkheid om anoniem sperma te doneren. Op 1 juni 2004 is de Wet donorgegevens kunstmatige bevruchting (‘WDKB’) in werking getreden. Uitgangspunt van de WDKB is dat elk kind het recht heeft om te weten van wie het afstamt. Hierdoor is het niet meer toegestaan om anoniem te doneren.
Soorten Donoren
- B-donor: Een, op het moment van doneren, voor de wensouder(s) onbekende donor van een kliniek.
- C-donor: Een voor de wensouder(s) bekende donor, bijvoorbeeld uit de familie- of vriendenkring.
Ook via fora voor mensen met een kinderwens kan gezocht worden naar een donor (of andersom, naar een wensmoeder). Voor dit type donor wordt meestal gekozen als je wilt dat de donor een rol gaat spelen in het leven van je kind.
De Donorovereenkomst: Essentieel voor Duidelijkheid
Omdat het donortraject met een C-donor - anders dan de zogenaamde bekende (B-)donor - buiten een kliniek omgaat, gaat dit helaas niet altijd goed. De gemaakte afspraken worden niet nagekomen, of zijn niet voldoende duidelijk waardoor er misverstanden en onjuiste verwachtingen ontstaan, of de donor ziet in een laat stadium toch nog af van een donatie. Maar ook voor wat betreft de gezondheidschecks gaat deze vorm van donatie op basis van goed vertrouwen.
Kortom, in het geval van een C-donor is het erg belangrijk om goede en voor iedereen heldere afspraken te maken.
“Is dat nou echt nodig, zo’n donorovereenkomst?” Deze vraag horen wij met enige regelmaat, en het antwoord is heel kort: ja, dat is heel erg nodig en belangrijk. In een donorcontract leg je namelijk alle afspraken vast rondom de donatie (voor, tijdens en na) en check je ook onder begeleiding van een deskundige of jullie dezelfde ideeën hebben over de donatie en alles wat eraan voorafgaat en daarna komt. Voor zowel de donor als de wensouder(s), is een dergelijke overeenkomst erg belangrijk.
Aan de voorkant kunnen wij zaken nog repareren en goed regelen voor je. Aan de achterkant een probleem oplossen is vele malen lastiger of zelfs onmogelijk, nog even los van de kosten die een procedure met zich meebrengt en de emotionele belasting die het oplevert.
Meemoederschap en Ouderschapsverklaring
Heeft u advies nodig? Heeft u vragen? Bent u zwanger of bevallen en heeft u een vrouwelijke partner? Dan willen jullie mogelijk het juridisch ouderschap laten vastleggen. Uw partner wordt dan voor de Nederlandse wet ook moeder van het kind. Dit heet meemoederschap.
In enkele gevallen moet hiervoor een ouderschapsverklaring worden aangevraagd. Dit is een document waarmee wordt aangetoond dat de zwangerschap door middel van kunstmatige bevruchting tot stand is gekomen. En dat hierbij gebruik is gemaakt van een donor die voor jullie onbekend was toen de bevruchting plaatsvond. Alleen de vrouw die zwanger of bevallen is kan de ouderschapsverklaring aanvragen.
Voor deze aanvraag heeft u DigiD nodig. DigiD kunt u aanvragen via digid.nl.
Orgaan- en Weefseldonatie: Het Donorregister
In het Donorregister vult u uw keuze in over donatie van uw organen en weefsels na uw overlijden. Het invullen van uw keuze kan online of per post. Het is belangrijk dat u kiest. Iedereen in Nederland vanaf 18 jaar die ingeschreven is in een Nederlandse gemeente staat in het Donorregister.
Het Donorregister: Keuzes en Gevolgen
- Als u geen keuze invult, wordt u donor: Als u geen keuze invult in het register, dan komt ‘geen bezwaar tegen orgaandonatie’ bij uw naam te staan. Dat betekent dat uw organen en weefsels na uw overlijden naar een patiënt kunnen gaan. U wordt dan orgaandonor.
Lees goed alle informatie voordat u kiest. De Nederlandse Transplantatie Stichting (NTS) kan u helpen bij vragen over orgaan- en weefseldonatie. Heeft u bijvoorbeeld vragen over wanneer donatie mogelijk is? Afscheid nemen na donatie? Of hoe het bepalen van het overlijden gebeurt?
Week van het Donorgesprek
Als u niet precies weet hoe orgaan- en weefseldonatie werkt, dan bent u niet de enige. U kunt uw keuze voor orgaan- en weefseldonatie invullen in het Donorregister. Hiervoor vult u met uw DigiD uw keuze in. U kunt ook een papieren donorregistratieformulier invullen. Dat kunt u ophalen bij uw gemeente of een bibliotheek in de buurt. U kunt het ook telefonisch aanvragen bij het Donorregister.
Orgaandonor worden is een belangrijke beslissing. Neem deze beslissing pas als alles duidelijk is. Wilt u hulp bij uw keuze? Gebruik dan de Keuzehulp op Donorregister.nl. Lees wat het betekent om donor te zijn op Orgaandonatie.nl of over het registratieproces op Donorregister.nl.
U kunt een donorformulier krijgen zonder dat u het zelf aanvraagt.
Mogelijke keuzes die u kunt registreren:
- Ja, ik wil donor worden.
- Nee, ik wil geen donor worden.
- Mijn partner of familie beslist na mijn overlijden.
- Ik wijs één persoon aan die beslist na mijn overlijden.
U bent geregistreerd als donor van organen en weefsels.
Het Ja-Tenzij Donorsysteem
In Nederland kennen wij momenteel een nee-tenzij donorsysteem. Dat wil zeggen dat je na overlijden alleen orgaandonor kan zijn als je daar actief toestemming voor hebt gegeven. Deze toestemming geef je digitaal via donorregister.nl of schriftelijk met een donorformulier. In Europa is dit systeem ook van kracht in Engeland, Turkije, Duitsland en Ierland.
Voorstel tot Wijziging: Ja-Tenzij Donorsysteem
Het wetsvoorstel van D66 stelt een ja-tenzij donorsysteem voor. In een ja-tenzij donorsysteem moet er juist eerst actie ondernomen worden als je geen donor wilt zijn. Dit bezwaar moet digitaal of schriftelijk worden vastgelegd. In Europa hebben ook Spanje, Oostenrijk, België, Frankrijk, Italië en Zweden een ja-tenzij-systeem.
Dit systeem wordt ook wel het 'Actieve Donor Registratie systeem' (ADR) genoemd en gaat ervan uit dat donor zijn de norm is. Als je geen actie onderneemt wordt 'geen bezwaar' in het Donorregister vastgelegd. Het ADR-systeem zorgt ervoor dat alle niet-geregistreerde ingezetenen in Nederland van 18 jaar en ouder de vraag krijgen om zich alsnog te registreren. Mensen die na meerdere verzoeken niet binnen een bepaalde tijd reageren, worden daarna automatisch met 'geen bezwaar' in het Donorregister geregistreerd. Deze registratie kan, net als nu, op elk moment worden gewijzigd. Op deze wijze worden mensen gestimuleerd actief na te denken over hun keuze met betrekking tot orgaandonatie. Nabestaanden en medische professionals worden daardoor ontlast en weefsel- en orgaandonatie wordt bevorderd.
Het ADR-systeem Stap voor Stap
In een Actieve Donor Registratie systeem kun je dezelfde vier keuzes vastleggen als in het huidige toestemmingssysteem:
- ik geef toestemming,
- ik geef geen toestemming,
- mijn nabestaanden beslissen, of
- een specifiek persoon beslist.
Ook in dit systeem is registratie niet verplicht. Wel wordt vanaf het 18e levensjaar iedere Nederlandse ingezetene aangeschreven met een donorformulier. Indien je niet reageert op dit formulier, word je geregistreerd als persoon die geen bezwaar heeft tegen orgaandonatie. De betrokkene ontvangt hiervan een bevestiging. Een opsomming van de stappen:
- Als je nu nog niet staat geregistreerd ontvang je nogmaals een registratieformulier.
- Als je geen donor wil zijn, bepaalde organen of weefsels wil uitsluiten of je keuze wil nalaten aan een (specifieke) nabestaande, vul je alsnog het formulier in.
- Wil je wel donor worden dan hoef je niet meer het formulier in te sturen.
- Je ontvangt een bevestiging na een bepaalde periode (wel en niet respondenten).
- Na ontvangst van deze bevestiging heb je 6 weken de tijd om nogmaals te reageren en aan te geven wel/geen donor te willen worden.
- Doe je dit niet, dan wordt de registratie actief.
Verschil 'Geen Bezwaar Systeem' en 'Actieve Donor Registratie'
Het Actieve Donor Registratie (ADR) systeem staat niet gelijk aan een Geen Bezwaar Systeem. In een Geen Bezwaar Systeem is iedereen 'automatisch' donor, tenzij diegene laat vastleggen geen donor te willen zijn. Er zijn twee keuzes: ja, ik word donor of nee, ik word geen donor. Als men niets doet wordt het 'ja ik word donor'.
Het actief donorregistratiesysteem is in feite een gemengd systeem. Het biedt iedereen, laagdrempelig, de mogelijkheid zijn of haar keuze vast te leggen. Men wordt herhaaldelijk gevraagd de keuze actief vast te leggen, zoals in een toestemmingssysteem. Als er geen gebruik wordt gemaakt van de mogelijkheid om 'nee' te zeggen, wordt toestemming verondersteld, zoals in een geen-bezwaarsysteem.
De Politiek aan Zet
In december 2012 dient D66 een voorstel in om de huidige Wet op de orgaandonatie te wijzigen. Ook in de Eerste Kamer moet een meerderheid (minimaal 38) vóór stemmen om de nieuwe wet er doorheen te krijgen. Gaat het door, dan wordt er een datum vastgesteld waarop de wet officieel in werking treedt. Als de Eerste Kamer tegen stemt blijft de oorspronkelijke wet van kracht.
Uitleg over donorwet bij de OVA
Kosten bij Orgaan- of Weefseldonatie
De zorgkosten die u voor de donor heeft gemaakt bij een orgaan- of weefseldonatie mag u declareren bij de zorgverzekeraar van de donor of van de ontvanger. Wel verschilt de manier waarop u deze nota declareert.
Kiest u ervoor om de kosten van de donor bij de zorgverzekeraar van de ontvanger te declareren? Dan mag dit voor alle gemaakte donorkosten. Ook voor vooronderzoeken. De gemaakte kosten moeten wel binnen 3 maanden na ontvangst van het donororgaan of -weefsel gedeclareerd worden bij de zorgverzekeraar van de ontvanger. Na deze 3 maanden declareert u de kosten via degene die de kosten gemaakt heeft.
Spermadonatie aan een Bekende Wensmoeder
U heeft besloten of denkt erover na om sperma te doneren aan een bekende wensmoeder. Een eigen spermadonor wordt door de wensmoeder zelf gekozen. U gaat een speciale verbintenis aan met een vrouw (en mogelijk haar partner) en het Fertiliteitscentrum om 1 of meer zwangerschappen mogelijk te maken.
Procedure Spermadonatie
- Intakegesprek: Eerst hebben wij een intakegesprek met de wensmoeder of wensouders voor wie u gaat doneren.
- Aanmelding: Na het intakegesprek met de wensmoeder of wensouders kunt u zich als donor aanmelden via ons secretariaat. U krijgt dan een aanmeldformulier toegestuurd. Vul deze in en stuur het aan ons terug.
- Spermaonderzoek en Intake: Daarna maken we met u een afspraak voor een spermaonderzoek en een intakegesprek. Na uw aanmelding wordt u uitgenodigd voor een onderzoek naar de kwaliteit van uw sperma. Dit bepaalt voor welke behandeling het sperma kan worden gebruikt.
- Behandeling: Behandelingen met donorsperma gebeuren alleen met ingevroren en ontdooid sperma, niet met vers sperma. Dit is om zeker te zijn dat er geen infecties worden doorgegeven.
- Voorbereiding: Wij adviseren u de 2 tot 3 dagen, voordat u sperma inlevert, geen zaadlozing of seksuele gemeenschap te hebben. Langere onthouding dan 3 dagen raden we af. Heeft u koorts gehad? Dan kan dit tot 3 maanden erna invloed hebben op uw sperma. Laat het ons daarom weten als u koorts heeft gehad.
- Uitslag: De uitslag kunt u bekijken op MijnIsala.nl. U heeft dan een gesprek met een embryoloog van het fertiliteitscentrum. De embryoloog bekijkt of u geschikt bent als spermadonor. Ook is er tijd om uw vragen te beantwoorden.
- Redenen en Gevolgen: Bespreken wij uw redenen om donor te worden en de gevolgen voor u en uw naasten (nu en later). Wij raden aan om samen met de wensmoeder of wensouders afspraken vast te leggen in een juridische overeenkomst.
- Medische Onderzoeken: Onderzoeken wij u op seksueel overdraagbare aandoeningen (SOA). Wij onderzoeken dan uw bloed en urine op: HIV, hepatitis-B, hepatitis-C, lues, cytomegalovirus, chlamydia en gonorroe.
- Urine en Bloedafname: Voordat u sperma doneert, levert u ook urine in (geen ochtendurine). U krijgt hiervoor een potje van ons fertiliteitslaboratorium. Informeren wij ook de wensmoeder over het aantal ingevroren rietjes en welke behandeling daarmee mogelijk is. Bespreekt u met de wensmoeder of u nog een keer sperma doneert. Bij iedere donatie levert u eerst urine in, produceert daarna sperma en als laatste laat u weer bloed prikken. De resultaten van de urine en bloedafname zijn 2 tot 3 weken erna bekend.
Privacy en Gegevensverstrekking
Uw privacy vinden wij belangrijk. Daarom bespreken wij uw gegevens en uitslagen alleen met u. Dus ook uitslagen van bloedtesten, sperma enzovoort. Wij mogen geen gegevens van of over u aan anderen doorgeven. Dus ook niet aan de wensmoeder. Om het proces goed te laten verlopen informeren wij de wensmoeder na iedere donatie wel over het aantal beschikbare rietjes en welke behandeling mogelijk is. Geeft het aan als u dat niet wilt.
Op basis van het intakegesprek en de onderzoeken, beslist de embryoloog of u kunt spermadonor kunt worden. Soms hebben wij daarvoor meer informatie nodig. Bijvoorbeeld om uit te zoeken of u een medische voorgeschiedenis heeft, die gevolgen kan hebben voor uw nakomelingen. Zo kunnen wij uw (huis)arts vragen om extra informatie.
Door de Wet donorgegevens kunstmatige bevruchting zijn wij verplicht naam, geboortedatum en adres van alle donoren aan te leveren aan het College donorgegevens kunstmatige bevruchting. Als behandeling tot een zwangerschap leidt, worden ook geboortedatum en adres aangeleverd van diegene die na behandeling met donorsperma zwanger wordt. Ook voor spermadonoren die alleen aan een naaste willen doneren, geldt deze wet.
Opslag en Gebruik van Sperma
In een contract leggen we samen met u de voorwaarden voor opslag en gebruik van het sperma vast. Als de wensmoeder een behandeling wil voor een volgend kind, dan nemen wij eerst contact met u op. Wij vragen u dan om toestemming uw ingevroren sperma te gebruiken voor een volgende behandeling. U ondertekent dan samen met de wensmoeder opnieuw het contract.
U laat uw sperma bij ons opslaan voor donatie, maar u bepaalt zélf wat ermee gebeurt. Dat is wettelijk zo geregeld. Als u de spermaopslag wilt beëindigen, kan dat alleen schriftelijk. Wij informeren schriftelijk ook de wensmoeder hierover.
U ontvangt de rekening voor het intakegesprek, invriezen sperma en opslagkosten. Als uw sperma langer dan 1 jaar bewaard moet worden, brengen wij daarvoor elk jaar extra kosten in rekening.